Найстарэйшая творчая арганізацыя Беларусі |гады заснавання – 1933-1934|

14 лістапада 2017

Дапаможнік «Тэорыі літаратуры ХХ стагоддзя» – як постмадэрнісцкі раман

Зусім нядаўна ў выдавецтве “Медысонт” выйшаў пераклад на беларускую мову польскага акадэмічнага выдання Анны Бужыньскай і Міхала Паўла Маркоўскага «Тэорыі літаратуры ХХ стагоддзя», якое змяшчае найбольш поўнае апісанне ўсяго, што адбывалася ў сусветнай гуманістыцы за апошнюю сотню гадоў.

Мы паразмаўлялі з камандай, якая працавала над выданнем кнігі, і паспрабавалі высветліць, чаму яна ўнікальная для літаратуразнаўства ў Беларусі і ў чым яе практычная карысць.

Таня Нятбаева (Нядбай), перакладчыца, куратарка праекта выдання:

Пачалося ўсё з уласнай патрэбы: мне вельмі не хапала такой кнігі, калі я вучылася на філфаку БДУ. У 2006 годзе я паступіла ў аспірантуру ў Любліне, там і пабачыла яе ў кнігарні. Разгарнула — і ўразілася колькасці плыняў, якія былі згаданыя, і пра якія я, дастаткова матываваная выпускніца філфака, не ведала. Уразіла вёрстка — шмат зносак на палях, рамачак, рэчаў, якія значна аблягчаюць успрыняцце інфармацыі. Да ўсяго, калі я пісала сваю працу на філфаку БДУ — “Чалавек і гісторыя ў беларускіх мясцовых хроніках”, я даследавала гэтыя мясцовыя хронікі, Магілёўскую хроніку, Віцебскі і Баркулабаўскі летапісы, як мастацкія тэксты. Я атрымала самую высокую адзнаку, але на абароне чула перашэптванні: гэта ж не філалогія. І вось ў Польшчы пабачыла ў гэтай кнізе плыні, з перспектывы якіх можна падыходзіць да літаратурнага твора: гістарызм, культурніцкія даследаванні, посткаланіяльныя даследаванні — усё тое, што да нас яшчэ не прыйшло як норма. Я тады яшчэ не ведала польскай мовы, таму, каб прачытаць кнігу, яе трэба было перакласці. Хацелася, каб не толькі для сябе.

Пачаўся доўгі працэс, які ўскладнялі розныя чыннікі — суб’ектыўныя і аб’ектыўныя, пераклад зацягваўся, я звярнулася па-дапамогу да калегаў-перакладчыц. Да ўсяго, не было ніякай вызначанасці са сродкамі на выданне кнігі, таму ўрэшце ўсё скончылася краўндфандынгам на “Талацэ”. Самым складаным аказалася дайсці да мэтавай аўдыторыі — студэнтаў, выкладчыкаў гуманітарных спецыяльнасцяў, якія, на жаль, не маюць асабліва грошай. І гэта было самае няпростае — прыходзіць з гатовым прадуктам да людзей, у якіх няма магчымасці яго набыць. Даводзілася шукаць іншыя аўдыторыі: сярод беларусаў, якія вучацца за мяжой, проста неабыякавых людзей. На жаль, часам увогуле падавалася, што кніга нікому не патрэбная. Але, лічу, мне шмат у чым шанцавала — кніга выйшла. Вялікую працу зрабіў Лявон Баршчэўскі, які здолеў яе адрэдагаваць — гэта было няпроста.

На дадзены момант будзем спрабаваць распаўсюджваць кнігу па бібліятэках, знаёміць з ёй чытачоў падчас прэзентацый. Першая прэзентацыя з удзелам Польскага інстытута пройдзе 23 лістапада на філфаку БДУ. Таксама плануем прэзентаваць кнігу па рэгіянальных універсітэтах. Каб выйсці шырэй за мэтавую аўдыторыю, будзем ладзіць шэраг дыскусій на тэму гуманітарнай адукацыі ў Беларусі, праблемаў, якая кніга можа дапамагчы вырашыць.

Увогуле, “Тэорыі літаратуры XX ст.” — пункт уваходу ў гуманітарыстыку, тое, што павінны ведаць любы адукаваны чалавек, які хоча быць у коле інтэлектуалаў. Гэта такая матрыца, якую трэба засвоіць, базіс сённяшніх развагаў пра культуру, літаратуру, пра ўсю гуманітарную сферу. Чаму гэта важна? Хаця б для таго, каб размаўляць на адной мове з выпускнікамі заходніх філфакаў, філасофскіх факультэтаў і г.д.


 

Лявон Баршчэўскі, перакладчык, рэдактар:

Упершыню я пабачыў выдадзеную па-польску кнігу “Тэорыі літаратуры ХХ ст.” у 2007 годзе і падумаў: няблага было б калі-небудзь яе па-беларуску выдаць. Прайшло некалькі гадоў, і Таццяна Нятбаева таксама ёй захапілася.

З таго, што ў нас ёсць на беларускай мове, гэта, па-мойму, самы капітальны ўніверсітэцкі падручнік па гуманістыцы. Тут ёсць і тое, што нашымі літаратуразнаўцамі ўвогуле ў якасці элементаў тэорыі літаратуры традыцыйна не разглядаецца: такія пытанні, як фемінізм, гендар і квір, посткаланіялізм, гістарызм. У нас асобна не вылучаюць раздзел пра амерыканскі фармалізм, гавораць збольшага пра расійскі. У кнізе ж абедзве плыні вельмі дэталёва тлумачацца. Пры рэдагаванні выдання мы імкнуліся, нягледзячы на тое, што ў нас быў першасны польскі тэкст, спраўдзіць цытаванне, выйсці на арыгінальныя тэксты, хоць часам гэта было няпроста: шэрагу працаў проста няма ні ў нашых бібліятэках, ні ў інтэрнэце. І тут мы ўжо давяраліся польскім перакладам першакрыніц і рабілі там, дзе немагчыма зверыць тэкст перакладу з арыгіналам, двайны пераклад. Гэта, вядома, пэўны мінус, але спадзяюся, што сэнс там нейкім істотным чынам не сказіўся: аўтары пісалі кнігу з веданнем справы, калі выбіралі нейкую цытату — яна падмацоўвала іх думку. Таксама перакладчыцы склалі выдатны алфавітны спіс азначэнняў, прадметны паказнік, паказнік імёнаў. У канцы кнігі змешчаная агульная табліца-ўкладыш у выглядзе схемы — якім чынам можна супаставіць у часе адпаведныя плыні.

Я быў навуковым рэдактарам перакладу кнігі, бо гэта мая тэматыка. Я калісьці абараніў дысертацыю па лінгвістыцы тэксту, таму матэрыял, тэрміналогія, працы ключавых аўтараў мне былі ў асноўным знаёмыя. Але было яшчэ важна, каб усё гэта атрымала навукова дакладнае беларускае ўвасабленне. У пэўных тэрміналагічных пытаннях мы з перакладчыцамі намагаліся распрацаваць універсальныя беларускія адпаведнікі. Мая першачарговая задача палягала ва ўніфікаванні тэрміналогіі, напісанні прозвішчаў — каб не было разнабою. Працавалі мы грунтоўна, увесь час перапісваліся з перакладчыцамі, кансультаваліся. Гэта не была такая павярхоўная праца — каб неяк зрабіць хутчэй, некуды ляцець наперад. Увогуле, я хацеў бы адзначыць, што перакладчыцы, якія працавалі з кнігай, — гэта новае, больш прафесійнае пакаленне, якое валодае разуменнем, што такое беларуская тэрміналогія, як яна стасуецца з тэрміналогіяй на іншых мовах. Я ўпэўнены: калі б такія праекты больш падтрымліваліся, калі б нашы ўніверсітэты дбалі не толькі пра выданне працаў сваіх супрацоўнікаў, але і найлепшыя перакладныя, у нас бы з’яўлялася значна больш высакаякасных перакладчыкаў.

Што тычыцца далейшага лёсу кнігі, я думаю, у нашых беларускіх умовах гэта рэч цяжка прадказальная. Вядома, гэта ідэальны падручнік для аспірантаў, дактарантаў: такога проста ў нас няма ні на рускай, ні на беларускай мовах! Таксама кніга важная для паланістаў: там добра прэзентаваная польская літаратуразнаўчая школа. Увогуле, для тых, хто хоча сур’ёзна займацца тэарэтычнымі пытаннямі, кніга проста неацэнны дапаможнік: паводле кожнага яе раздзела фактычна можна зрабіць дысертацыю і на падставе гэтага развіваць навуку далей, вывучаць новыя плыні — у нас жа ўжо XXI стагоддзе. Са студэнтамі больш складана. На жаль, у выніку агульнай адукацыйнай палітыкі дзяржавы конкурсы на філалагічныя факультэты сёння сышлі амаль да нуля: ва ўніверсітэты нярэдка прыходзяць людзі не надта падрыхтаваныя, і для іх гэты падручнік можа быць цяжкаваты. Разам з тым, там жа вучацца пераможцы алімпіяд, дый светлыя галовы заўсёды з’яўляюцца паўсюдна.

І яшчэ адзін аспект, які нельга абмінуць. Гэта, па сутнасці, дапаможнік па гісторыі сучаснай філасофіі. Увогуле, у дачыненні да XXст. цяжка правесці мяжу: дзе ёсць філасофія літаратуры, дзе — тэорыя тэксту, дзе — філасофская герменеўтыка, а дзе — тэарэтычная лінгвістыка . У XX ст. усё знаходзіцца і функцыянуе на памежжы.

 

 


 

Марыя Пушкіна, перакладчыца:

Для студэнтаў “Тэорыі літаратуры XX ст.” — проста знаходка: такой грувасткай і важнай крыніцы для цытавання пакуль няма нідзе, сярод рускамоўных падручнікаў дакладна. Мне падаецца, кніга пашырыцца сярод зацікаўленых тэорыяй літаратуры, а таксама тых, хто проста хацеў бы пафранціць модным слоўцам.

Абедзве мае магістарскія былі звязаныя з дэканструкцыяй, Шэкспірам і славянскім тэатрам, таму я вырашыла, што забяру сабе раздзел “Дэканструкцыя”, і, як вішаньку на торце, “Фемінізм”. Асабіста для мяне пераклад стаўся вялікай адказнасцю: даводзілася ствараць беларускія тэрміны, арыентуючыся на тое, што ёсць у польскай, французскай, нямецкай, англійскай мовах. Натуральна, я чакаю прыходу маладых і дзёрзкіх перакладчыкаў, у якіх будзе і Ірыгарэ, і Дэрыда па-беларуску. Але пакуль маладыя і дзёрзкія будуць расці вось на гэтай кнізе. Самым складаным для мяне аказалася перакладаць цытаты з Дэрыда, бо ускосна я ведаю французскую мову, але не на ўзроўні яго тэкстаў. Даводзілася шмат раіцца з франкамоўнымі сябрамі, з рэдактарам. Увогуле, гэта кніга для мяне — вельмі грунтоўная праца рэдактара Лявона Баршчэўскага, карэктаркі Алены Пятровіч, помнік Сяргею Кандраценку як вярстальніку.


 

Святлана Рогач, перакладчыца:

Кніга прэзентуе абсалютна іншы падыход да тэорыі літаратуры, з’яўляецца своеасаблівай энцыклапедыяй філасофскіх плыняў, напрамкаў, якія былі ў XX ст., іх узаемаадносінаў з літаратурай. Я сама выпускніца філфака і магу сказаць, што тэорыю літаратуры ў нас выкладалі інакш — усё было нашмат больш спрошчана, мы вельмі рэдка звярталіся да нейкіх філасофскіх ідэяў. Думаю, гэтая кніга можа быць карыснай людзям, якія цікавяцца філасофіяй і асноўнымі плынямі, тэндэнцыямі ў мысленні XX ст. Вядома, пра студэнтаў я ўжо не кажу — кніга ў першую чаргу для іх. Што тычыцца перакладу — я перакладала да гэтага мастацкую літаратуру, да навуковай літаратуры фактычна не мела дачынення, і, як высветлілася, гэта не так проста.


 

Марына Шода, перакладчыца, выкладчыца факультэта сацыякультурных камунікацый:

Гэтая кніга — энцыклапедычнае выданне, да якога варта звяртацца перад тым як непасрэдна сядаць за першакрыніцы, у сэнсе за працы Хайдэгера, Гусэрля, Лакана і іншых. Напісаная яна досыць простай мовай, амаль на пальцах тлумачыць асноўныя ідэі складаных філасофскіх, культуралагічных і літаратуразнаўчых сістэм — якраз тое, чаго не хапае сучасным студэнтам. Тэкст пабудаваны вельмі зручна — можна чытаць асобную частку ад пачатку, а можна карыстацца заўвагамі на палях і хутка знаходзіць неабходную інфармацыю. Гэта як постмадэрнісцкі раман кшталту Картасаравай “Гульні ў класікі”, дзе можна чытаць ад першай да апошняй старонкі, а можна ўзяць адзін раздзел, а пасля вярнуцца да папярэдняга.

Па-беларуску выходзілі асобныя артыкулы па псіхааналізе, семіётыцы, але ніколі не было цэльных манаграфій па розных філасофскіх сістэмах, таму перакладчыцам было складана перадусім з тэрміналогіяй. Так, у нашай інтэлектуальнай прасторы мы карыстаемся збольшага расійскай тэрміналогіяй, па-беларуску яна амаль не распрацаваная. Прыкладам, пачынаючы працаваць над кнігай, я сутыкнулася з тэрмінам, які па-руску мы ведаем як “влечение”. Не здолела вызначыцца з беларускім адпаведнікам, і запусціла пытанне калегам у фэйсбук. Мы разам падбіралі словы і параўноўвалі, як гучыць гэты тэрмін на нямецкай, англійскай, польскай мовах. Набралася ці не паўтара дзясятка словаў, якія перадавалі тое ці іншае адценне. Нарэшце спыніліся на ўсім зразумелым “жаданні”. І гэта толькі адзін са шматлікіх прыкладаў. Кожны тэрмін, які я перакладала, запісвала на аркушык, каб раптам, сустрэўшы яго праз пяцьдзясят старонак, не прыдумаць новую назву. Думаю, беларускамоўныя тэрміны прыжывуцца, бо, па-першае, большасць з іх пабудаваная на інашмоўных каранях, якія гучаць прыблізна аднолькава на ўсіх славянскіх мовах.

Агулам жа ў мяне адчуванне, што мы стаім на самым пачатку: трэба шмат працаваць, развіваць тэрміналогію надалей.


 

Ганна Бутырчык, літаратуразнаўца, загадчыца кафедры замежнай літаратуры БДУ, аўтарка прадмовы да кнігі:

“Тэорыі літаратуры XX ст.” можна выкарыстоўваць у якасці дапаможніка пры выкладанні шматлікіх курсаў па гісторыі замежнай крытыкі, філасофіі літаратуры, тэорыі літаратуры. Выкладчыкі такіх дысцыплінаў па-беларуску могуць знайсці ў кнізе найбольш важныя цытаты ў перакладзе на беларускую мову. Канечне, кніга будзе карысная студэнтам. Што да Школы маладога пісьменніка — перад ёй стаяць крышачку іншыя задачы: тут не столькі аналітыка і аналіз літаратурнага працэсу, колькі стварэнне мастацкіх тэкстаў. Але як падручнік для пашырэння ведаў у галіне гуманітарыстыкі — безумоўна, буду рэкамендаваць гэту карысную кнігу вучням.

 

Размаўляла Аляксандра Дварэцкая, budzma.by

прэзентацыі, замежжа, пераклады, даследаванні

Каментары

Апошнія навiны

(Паказаць усе навіны)
Памёр пісьменнік Васіль Якавенка
23 студзеня 2018

Памёр пісьменнік Васіль Якавенка

Чытаць далей...
Лятучы ўніверсітэт прымае заяўкі на навучанне — дэдлайн 5 лютага
22 студзеня 2018

Лятучы ўніверсітэт прымае заяўкі на навучанне — дэдлайн 5 лютага

Чытаць далей...
Віншуем студзеньскіх юбіляраў!
22 студзеня 2018

Віншуем студзеньскіх юбіляраў!

Чытаць далей...
«Кніганоша» № 47 — снежань 2017 (спампаваць пдф)
19 студзеня 2018

«Кніганоша» № 47 — снежань 2017 (спампаваць пдф)

Чытаць далей...
330