Найстарэйшая творчая арганізацыя Беларусі |гады заснавання – 1933-1934|

16 чэрвеня 2017

Макс Шчур: як застацца свабодным наводдаль

Гледзячы на яго, успамінаеш эмігрантаў мінулага, чые валатоўкі дагэтуль раскіданыя па свеце ў выглядзе дзейных інстытуцый альбо бібліяграфічных спісаў: Макс Шчур, як і ягоны старэйшы сябра Лявон Юрэвіч, фактычна на самоце альбо with the little help from his friends некалькі дзясяткаў гадоў здзяйсняе, на маю думку, адзін з самых маштабных культурніцкіх праектаў. Разважае Ціхан Чарнякевіч.

Па сутнасці, стварае альтэрнатыўны цэнтр рэпрэзентацыі літаратуры, якая не толькі функцыянуе ў выглядзе тэкстаў і перакладаў, але і асэнсоўвае саму сябе. Спачатку гэта быў масіў тэкстаў сайта «Невідочнае места», цяпер – электронны часопіс «ЛітРАЖ», у кожнай публікацыі якога адчуваецца тая самая «свабода самавыяўлення», за якую б’юцца літаратары Беларусі, працягваючы заставацца ў «межах» – прынятага, дазволенага ці трэндавага. Замежжа пасля распаду цэнзурнай савецкай імперыі нібыта страціла гэтую базу, рызыкавала маргіналізавацца і закансервавацца ў прамінулым досведзе. Дзейнасць Шчура ў нейкім сэнсе вядзецца «за сябе і за таго хлопца», як тое і рабілася ў нямецка-амерыканскіх выданнях ХХ стагоддзя. Пра эміграцыю і сучасны партрэт беларуса замежжа гаворым з пражанінам, былым берасцейцам і нашчадкам аргентынскіх беларусаў Максам Шчуром.

– Макс, я ведаю, што ты не раз абдумваў сам панятак міграцыі, услухоўваўся ў досвед выгнаннікаў мінулага і ствараў мастацкія эсэ-сюжэты пра тых, каго вынесла з Беларусі плынню гісторыі ці то ў 1920-я, ці то ў 1940-я гады. Безумоўна, гэта і твой асабісты вопыт. Што ты цяпер адчуваеш, ужо добрую частку, ледзь не палову жыцця, аддаўшы іншай краіне, як успрымаеш саму сітуацыю, скажам так, «пераезду беларуса»?

 – Я пачну з лёгкай дэканструкцыі пытання, у якім мяне зачапіў выраз «ледзь не палову жыцця аддаўшы іншай краіне». Вось гэтая ўява, што жыццё трэба «аддаваць нейкай краіне», і ёсць тое, супраць чаго ўсё ўва мне пратэставала падчас быцця ў Беларусі – ці, дакладней, у (пост)савецкай Беларусі. Я, натуральна, не падзяляю гэтай уявы. Дэмагогам ад любога нацыяналізму нічога ў прынцыпе іншага ад вас і не патрэбна, каб вы «аддалі жыццё краіне», то бок насамрэч за іх саміх, на вайне ці яшчэ дзесьці. Аднак свабоднаму чалавеку не патрэбна ад таго ці іншага дэмагога ані прымусу «любіць сваю родзіну», ані нейкага «прывілею», які нібыта пацвярджае ягонае права на ўласную (!) мінуўшчыну – то бок на радзіму як часапрастору, у межах якой чалавек нарадзіўся і вырас. Краіна (то бок, уласна, Дзяржава), якой чалавек мусіць ахвяраваць сваё жыццё на нейкім алтары, – міф, верыць у які не забаронена, але й зусім не абавязкова. Жывучы ў Чэхіі, я плачу дзяржаве падаткі, але не «ахвярую ёй жыцця», ніхто мяне да гэтага не прымушае: я свабодны чалавек і як такі добра ведаю, што ахвяраваць чым бы ні было варта не за краіну, а менавіта за сваю свабоду і сваю чалавецкасць. Менавіта гэта, дарэчы, я і зрабіў у далёкім ужо 1998-м годзе, ахвяраваўшы сваёй свабодзе вельмі многія апрыёрныя выгады жыцця ў краіне, якія мае кожны ў тым месцы, дзе вырас і быў выхаваны.

Вядома, эміграцыі без метраполіі не бывае – прыкладам, колькі б інтэрв’ю са мной ні зрабілі ў Чэхіі, я ніколі не буду ставіцца да іх з той жа адказнасцю, як да гэтага. На цяперашні момант выснова майго абдумвання такая, што чым старэйшы чалавек майго тыпу, тым большую значнасць у ягоным жыцці набываюць ягоныя мінуўшчына, дзяцінства, юнацтва – і адпаведна звязаная з імі краіна. Праз доўгую адсутнасць у тамтэйшай рэальнасці тая, нягледзячы на ўсе інтэрнэты і фэйсбукі, усё болей міфалагізуецца, памяць усё болей упрыгожвае ўспаміны і г.д. – але часам дастаткова вельмі нязначнага кантакту, рэальнага або віртуальнага, з кімсьці з тамтэйшых, каб скінуць гэты «вэлюм Маі» і згадаць, дзе тваё месца ў сучаснасці і чаму яно тут, а не там.

То бок Краіна – міф, з якім яшчэ доўгія гады пасля ад’езду трэба ў сабе змагацца несупынна, і чым далей, тым болей. Мяне зусім не дзівіць, што многія эмігранты да гэтага не здольныя і з часам усё болей прывязваюцца думкамі да Краіны – а насамрэч да саміх сябе ў ёй-мінулай. Чым дасягаюць толькі таго, што з іх у метраполіі смяюцца. Я, наадварот, любой цаной імкнуся сябе метраполіі не навязваць, як бы балюча гэта ні адгукалася ў глыбінях майго самалюбства. Нават факт таго, што мяне кагадзе метраполія заўважыла, даўшы маёй кнізе літаратурную прэмію, быў для мяне супярэчлівы: я на нейкі час страціў сваю псіхалагічную незалежнасць ад метраполіі, і яе давялося досыць пакутліва аднаўляць ужо праз два тыдні пасля ўзнагароды, калі пра мяне зноў забыліся. Як кажуць, «асцярожней з жаданнямі – яны часам спраўджваюцца».

Так, я напісаў шэраг эсэ пра цікавых мне беларускіх дзеячаў, некаторыя з іх і насамрэч былі эмігрантамі. Гэта тычыцца перадусім Разумовіча-Хмары і Кавыля, якія не мелі іншага выбару, як толькі з’ехаць, бо абодва ўцякалі ад вайны і пераследу. Аднак самі па сабе іхныя палітычныя перакананні мне амаль не абыходзяць, мяне яны цікавяць як людзі, асобы ў няпростых жыццёвых варунках. Той жа Разумовіч быў такі ж беларус, які і атаман – вельмі ўмоўны…

«Сапраўдная» эміграцыя, калі ў чалавека няма выбару, з’язджаць ці не, бачыцца мне з псіхалагічнага гледзішча малацікавай – тым часам у нас яе даследуюць найбольш, бо яна пакінула пасля сябе найбольш пісьмовых дакументаў. Зусім іншая рэч, калі выбар ёсць, як, скажам, у Віктара Вальтара: ён пажыў за мяжой, у Празе, не прыжыўся й вярнуўся на радзіму – напэўна, таму, што паходзіў не з той часткі Беларусі, якая знаходзілася пад бальшавікамі. І ў мяне такі выбар, з’ехаць ці застацца, быў – гэта пасля ўжо міжнароднае заканадаўства падбала пра тое, каб у мяне выбару не засталося… Але гэта быў такі ж выбар, як любы іншы: між рускай і беларускай мовай, напрыклад.

- Мабыць, эміграцыю можна перажываць па-рознаму – як траўму ці як доўгачаканае прасвятленне. Ці можа ў ХХІ стагоддзі «пераезд» быць лёгкім, ненастальгічным, а мо нават і карысным і неабходным для пэўнага «асобна ўзятага» чалавека? Магчыма, беларус мае нейкі свой “тыповы” падыход да эміграцыі…

Я не ведаю, наколькі тыповым беларусам я быў на момант свайго ад’езду… Рэч у тым, што я з напалову эмігранцкай сям’і, дзед і бабуля жылі 30 гадоў у Аргентыне, там нарадзілася мая мама. За ўсё жыццё я не бачыў большых беларусаў, чым дзед з бабай, – але ж яны не надта добра пачуваліся на радзіме, бо былі несавецкімі беларусамі, «амерыканцамі», як іх называлі ў Карэлічах… Таму я з дзяцінства як бы не пераацэньваю такіх рэчаў, як «радзіма», «партыя», «вяртанне» й падобнае. Нашмат важнейшы тут спосаб жыцця людзей і палітычны лад, пры якім яны жывуць. Ну і, натуральна, уласныя планы кожнага на жыццё. Я планаваў надалей займацца літаратурай, і той факт, што многія мае ўлюбёныя літаратары «адбыліся» па-за краінай іхнага нараджэння – Картасар, Мілер, Джойс, – падказваў мне, што жыццё ў эміграцыі можа быць для аўтара надзвычай карысным, калі ўмець ім як след скарыстацца ў творчасці.

Гэта ўсё, натуральна, не прычыны майго ад’езду – гэта прычыны таго, чаму я апрыёры эміграцыі не баяўся, не лічыў яе «здрадай» ці чымсьці яшчэ, можна сказаць, быў да яе псіхалагічна гатовы. Магчыма, ад’езд быў для мяне нават адзіным шанцам пабачыць свет, бо я паводле натуры не турыст і не вандроўнік і калі б быў застаўся ў Беларусі – то застаўся б гэтак жа «сур’ёзна», як і з’ехаў… Я хутчэй, як той казаў, «татальны ўцякач». Кубінец Гільерма Расалес напісаў, што ўцёк «ад культуры, музыкі, літаратуры, тэлевізіі, спартовых падзей, гісторыі і філасофіі выспы з назваю Куба. Я не палітычны ўцякач. Я ўцякач татальны. Часам мне здаецца, што калі б я нарадзіўся ў Бразіліі, Венесуэле або Скандынавіі, я таксама ўцёк бы з тамтэйшых вуліц, партоў і папасаў». Мне абсалютна знаёмае гэтае адчуванне, я меў яго задоўга да свайго – непланаванага – ад’езду. І мне досыць часта трапляюцца ў пісьменнікаў-эмігрантаў падобныя апісанні, цалкам адпаведныя маім пачуццям. Нядаўна ў Пэтра Крала: «Мая радасць ад новаадкрыцця свету была неверагоднай, як і ад таго, што я ўрэшце сам прымаю рашэнне пра ўласнае існаванне – гэта досвед, які не купіш ні за якія грошы, і ўсведамленне гэтага ўва мне пераважала. І да сёння пераважае. Менавіта дзякуючы таму, што я адкінуў цяжар і наважыўся скочыць у пустэчу, я пазней цалкам пасябраваў сам з сабою – я не належу да людзей, што самі сябе не любяць, аднак дагэтуль я заўжды ў сабе сумняваўся». Лепей пра эміграцыю бадай не скажаш.

Такім чынам, я не змагу адказаць табе на пытанне, што значыць «пераезд беларуса», пагатоў у ХХІ ст. – магу толькі апавесці, што значыў для мяне мой ад’езд. Для мяне гэта было і прасвятленне ў выніку траўмы, і траўма ў выніку прасвятлення. Больш канкрэтна пра ўсё гэта ёсць у маіх вершах, а таксама ў аповесцях «Аўтсайдар», «Чалавек з футаралам», «Упырхлікі» – ну і ў больш экспліцытнай форме ў псеўдарамане «Завяршыць гештальт».

– Ты нямала пісаў пра эміграцыю мінулага – у тым ліку і пра яе паразы-няўдачы. Зразумела, былі і цалкам адваротныя прыклады. Герой твайго эсэ Міхась Кавыль напісаў на эміграцыі найлепшыя свае творы. Вырасла і раскрылася некалькі сапраўды вельмі значных для літаратуры фігур: Салавей, Дудзіцкі, Юхнавец. Эмігранты стварылі мора суполак, інстытуцый, выдалі кнігі і часопісы. Урэшце, заснавалі Радыё Свабода, уплывалі на нейкія важныя рэчы ў сусветнай палітыцы. На маю думку, тут «колькасць пераходзіла ў якасць», надта вялікая была хваля, каб сысці незаўважнай, так і не нарадзіўшы «крэатыўных менеджараў». Як табе бачыцца сённяшняя беларуская прысутнасць за мяжой – што дыяспара цяпер, уласна кажучы, робіць, што яна можа зрабіць для Беларусі і чым ёй варта было б займацца ў першую чаргу? Зразумела, што хваля ўжо не такая магутная, але тым не менш.

 – Я, па шчырасці, не надта ўяўляю, чым займаецца дыяспара нават у Празе. Вядзе старонку ў фэйсбуку? Святкуе Купалле? Здаецца, яшчэ ўдзельнічае ў нейкіх фестывалях… У мяне не так і шмат кантактаў з ёю, ёсць некалькі сяброў. Ведаю, што на мае вечарыны дыяспара амаль не ходзіць. На Сяргея Прылуцкага, калі я яго запрашаў, яшчэ прыйшлі, а калі быў Мікола Дзядок – амаль нікога не было. Вядома, гэта ж не канцэрт «Брута», ці «Нэта», ці яшчэ чаго… Я прапанаваў быў зрабіць беларускую тэатральную групу, калі дачуўся, што палякі сваю маюць – цікавасць была, але недастатковая, каб паставіць п’есу. Папрасіў беларускую суполку падтрымаць выданне чэшскіх перакладаў Багдановіча – не ўдалося, бо статут ім не дазволіў… Ну і гэтак далей. То бок у мяне з дыяспарай, напэўна, розныя зацікаўленні, ці што. Таму калі Крысціна Шыянок імправізавана зладзіла нешта накшталт неафіцыйнага святкавання майго Гедройца, я быў нават прыемна здзіўлены.

А наагул, беларусаў цяпер у Празе столькі, што я і не ўсіх ведаю. Чаму я павінен быць усім цікавы? Мне ж таксама цікавыя не ўсе. Плюс мае палітычныя погляды, падтрымка анархістаў і г.д. змушаюць, напэўна, ставіцца да мяне насцярожана: людзі ж надзвычай носяцца з сваім нацыяналізмам, капіталістычным бачаннем сябе і свету як з вялікім дасягненнем, а тут ім нехта кажа, што гэта не такое ўжо і дасягненне, – ну каму гэта даспадобы? Але гэта далёка не толькі ў дыяспары – у мяне, насамрэч, мала аднадумцаў сярод беларусаў, на якой бы мове яны ні размаўлялі. А можа, я па прыродзе сваёй наўмысна пазбягаю аднадумцаў, не ведаю… Хутчэй за ўсё, я проста імкнуся быць настолькі ж незалежным ад дыяспары, як і ад метраполіі. Таму ніякіх прэтэнзіяў да дыяспары я ў прынцыпе мець не павінен.

Як ні парадаксальна, найбольш мне ў замежжы дапамагла беларуская дыяспара ў Амерыцы. Бо і Радыё Свабода, дзе я папрацаваў чатыры гады, – як ні круці, амерыканская ўстанова. Амерыканцы, мне здаецца, меней глядзяць на мінуўшчыну й былыя заслугі, а болей на наяўны патэнцыял… Светлай памяці спадар Юрка Станкевіч, які даў мне першую ў Празе працу, быў амерыканскім грамадзянінам. Чалавек, які шмат у чым вызначыў мой літаратурны лёс,  навуковец Лявон Юрэвіч – даўні жыхар Нью-Ёрка. У тым жа Нью-Ёрку выходзіць альманах «Беларус» Марата Клакоцкага: адзінае выданне, якое друкуе мяне рэгулярна; там жа рыхтуюцца «Запісы БІНіМ»… Адным словам, беларусы ў Амерыцы – гэта цудоўна, што яны ёсць, і яны, па-мойму, патрэбныя ўсёй дыяспары не меней, чым самой бацькаўшчыне. Галоўнае, каб яны захоўвалі сваё амерыканства ў роўнай долі з сваёй беларускасцю. У гэтым сэнсе я імкнуся глядзець на беларускую эміграцыю таксама «па-амерыканску»: мяне значна меней цікавяць былыя заслугі, прычыны й г.д., чым тое, што ёсць сёння. Ну хай сабе няма нічога супольнага між мною і эмігрантамі 1940-х, мала ўжо супольнага з сучаснымі, маладзейшымі, эмігрантамі – ну дык што? Давайце рабіць нешта разам, а там пабачым.

Наконт хваляў: мяне асабіста даваенная беларуская эміграцыя, якую Лявон Юрэвіч называе «першай хваляй», цікавіць больш за паваенную ўжо з той прычыны, што да яе належалі мае продкі. Гэтая «першая хваля», па-мойму, падобная да хвалі сучаснай: перадусім, тады эміграцыя была праявай свядомага выбару людзей. І выбару часта не толькі экзістэнцыйнага (у чэшскай мове «экзістэнцыйны» значыць тое ж, што ў нас «матэрыяльны» або «эканамічны»), але й палітычнага. Прыкладам, у маёй прабабулі Веры Самусевіч было пяцёра сыноў, якія ў выпадку вайны мусілі б ісці ў Войска Польскае, – і ў 1939 годзе яна прадала сваю вясковую хату, набыла квіток на карабель і з’ехала з усімі дзецьмі ў Аргентыну, каб захаваць сынам жыццё. То бок з’ехала ДА вайны, калі ў яе яшчэ быў (экзістэнцыйны) выбар – бо вайна б яе такога выбару пазбавіла, і яна гэта цудоўна ведала. Натуральна, такая эмігрантка паводле нейкіх там «правільных» крытэраў – не ваенная бежанка, бо на момант ад’езду вайны яшчэ не было, але ж па сутнасці яна ўцякла менавіта ад вайны. І зрабіла абсалютна слушна, бо змагацца і паміраць за тагачасную Польшчу, якая праз свой нацыяналізм не зрабіла для беларусаў нічога, было б чыстым глупствам – як і трапіць пад савецкую акупацыю. Гэтак жа і я сам, хоць і не ў такіх драматычных абставінах, з’ехаў ДА таго, як мяне пазбавілі права выбару, з’язджаць ці не. Калі б такое права за мною дзяржава захавала – наўрад ці б я з’ехаў, але ж нашая дзяржава і нейкія «правы» – гэта аксюмаран.

Я лічу, што сучасная хваля эміграцыі не толькі з Беларусі, а з усіх постсавецкіх краін – гэта запозненае наступства менавіта доўгай адсутнасці права выбару: цягам дзесяцігоддзяў савецкай улады людзі былі прыкаваныя да месца свайго нараджэння, вандравалі збольшага ў межах СССР, радзей – сацыялістычнага лагеру. Да таго ж нашае грамадства ад савецкага – прынамсі ў 90-х гг. – не настолькі й адрознівалася. Я ў кантэксце сямейнай гісторыі наагул успрымаў вяртанне ў СССР/БССР як прыкрую памылку маіх продкаў, што проста паддаліся на савецкую прапаганду – памылку, якую ў пэўным сэнсе меў намер калі-небудзь выправіць… Плюс, безумоўна, мне хацелася пісаць па-беларуску, але для гэтага трэба перадусім не столькі гаварыць, колькі думаць па-беларуску. А такой магчымасці ў мяне ў Беларусі не было: няма толку гаварыць па-беларуску, думаючы ў чужых катэгорыях. Пры гэтым я меў у асобах маёй бабулі й дзеда доказ таго, што за мяжой беларускасць здольная выжыць, тым часам як у «метраполіі» – яна з часам або сыходзіць на нішто, або набывае такія паталагічныя й неаўтэнтычныя рысы… Гэтага я таксама хацеў пазбегчы.

– У нейкім сэнсе адваротнае папярэдняму пытанне: як моцна ты адчуваеш прысутнасць матухны-Беларусі ў сваім жыцці? Я не пра тое, ці прагнуць нейкія людзі з дзяржаўных органаў твайго скорага вяртання, але, можа, ты сутыкаўся з якой-кольвечы цікавасцю з боку, скажам, беларускай амбасады ў Чэхіі? Яны хоць ведаюць наогул пра існаванне беларусаў-творцаў у Празе? Можа, ладзяць іх чытанні альбо выставы? Відавочна, што дзяржава мусіць зацікаўленая падтрымліваць сваіх за мяжой, але ці чуў ты пра такія выпадкі, калі гаварыць пра беларускую ўладу?

– Беларуская амбсада ў Празе і яе падтрымка культуры – гэта цэлы пойм… Але я асабіста ніколі не меў з ёю кантактаў  і яна мною ніколі не цікавілася, што мяне менавіта як творцу абсалютна задавальняе. Як казаў, здаецца, Картасар, найгоршае – гэта абавязак прадстаўляць нейкую краіну… Я хіба што ўдзельнічаў у некалькіх пікетах каля амбасады, таму не хачу нешта казаць з чужых словаў. Ведаю, што спробы супрацы былі ў маіх сяброў – светлай памяці Юрася Бушлякова ў сувязі з чэшска-беларускім слоўнікам (беспаспяховая), у гісторыка Паўла Котава ў сувязі з мапай беларускай Прагі. Вось сёлета 500-я ўгодкі Скарыны, беларуская амбасада ладзіць мастацкую выставу – і, наколькі я ведаю, нават не мае лішніх грошай на тое, каб купіць для твораў рамкі. Таму пра нейкую рэальную падтрымку культуры казаць асабліва не выпадае. Але я, як прыхільнік нізавых DIY-ініцыятыў, не бачу ў гэтым, па шчырасці, вялікай трагедыі. Дзяржава не ёсць сінонімам культуры і не павінная ім быць. Усе ведаюць анекдот пра савецкага міністра культуры і Пікаса… Ну не трэба нашай дзяржаве культура – ОК, значыць, мне не трэба такая дзяржава, вось і ўсё. Я веру, што культура выжыве, нават калі дзяржава перастане яе падтрымліваць – абы не забараняла й не замінала, бо тады насамрэч кепска будзе.

– Калі адкаснуцца ад улады-дзяржавы (ад яе і ў самой Беларусі многія хочуць адкаснуцца), то якой бы ты бачыў карцінку свайго ўзаемадзеяння з Беларуссю як такой? Наколькі для цябе важны гэты фідбэк і якім ён мусіць быць у ідэале? Я думаю, што ў пісьменніка шанцаў быць пачутым у Чэхіі на чэшскай мове значна больш, чым у Беларусі на беларускай. Ты ж ведаеш, нават і не выязджаючы нікуды, шмат хто з тутэйшых літаратараў адчувае глухую маўчанку «з другога боку люстранога шкла»: сітуацыя з попытам на беларускамоўную кнігу змяняецца скрайне павольна і нешматлікія прыклады бэстсэлераў у пару тысяч прададзеных асобнікаў, як на маю думку, хутчэй падкрэсліваюць дэталі даволі невясёлага ландшафту.

– Я не думаю, што пісьменніку, які творыць не дзеля нейкага там прэстыжу ці прызнання, а таму, што іначай не можа, настолькі важная колькасць прададзеных экзэмпляраў, асабліва калі гэтая колькасць не пераходзіць у нейкую радыкальна новую якасць – а ў беларускамоўных кніг, па-мойму, не пераходзіць і нейкі час яшчэ не пяройдзе. Наадварот, я лічу, што беларускамоўная суполка літаратараў даволі самадастатковая, адносна добра структураваная (усе даволі добра ведаюць, ху із ху, чаго ад каго чакаць і чаго не чакаць, і г.д.), і што нейкія меней-болей значныя з’явы ў ёй незаўважанымі не праходзяць (на злосць асобным «уладарам дум і дыскурсаў», якія хацелі б дыктаваць, што «сваё», а што «не сваё») – калі ўжо нават я, нікому не патрэбны, атрымаў прэмію, то што можна казаць… Фідбэк (тут Ігар Кулікоў кінуў чытаць гэты тэкст) не такі значны, як хацелася б, але й не такі малы. Зрэшты, пішучы па-беларуску, чалавек ведае, які лёс сабе абірае, – які сэнс пасля на яго наракаць? Хочаце попыту – перакладайце сябе на расійскую ці на якую ўжо вам зручней.

У Чэхіі «быць пачутым» можна, па-першае, тады, калі выдаць кнігу ў буйным камерцыйным выдавецтве, якое забяспечыць вам добрую крытыку, а сабе – продажы; але ж гэта не ўсім «пашчасціць», дый не ўсе гэта лічаць шчасцем. Культурная індустрыя пры жаданні можа зрабіць зорку з любога «Шолахава» – але шмат зорак бізнесоўцам не трэба, бо гэта дэзарыентавала б спажыўцоў, дый «старые песні а глаўнам» лепш прадаюцца. Таму я ведаю добрых аўтараў, якія «пачутыя» толькі ў асяроддзі сваіх сяброў. У нас таксама спрабуюць правярнуць гэтую бізнес-схему з асобнымі раскручанымі «абраннікамі», але яна, на шчасце для чытачоў, не працуе. Ці прынамсі працуе не настолькі бясхібна, як бы гэтага хацелася пэўным «цэнтрам моцы», якія ў нас называюць «тусоўкамі». Другая магчымасць «быць пачутым» – гэта «прагучаць» за мяжой, трапіць у нейкую, звычайна палітычную, кан’юнктуру… Але як для чэхаў, так і для беларусаў гэтая магчымасць апошнім часам яшчэ менш рэальная за першую: у свеце й без нас хапае праблем.

Што да ізаляцыі аўтара й г.д., тут прыходзіць у галаву такое параўнанне: Арыстоцель, здаецца, уводзіць панятак ідэальнай велічыні палітычнай грамады – яна не павінная быць завялікай, каб усе яе чальцы ведалі адно аднаго і, груба кажучы, маглі змясціцца на гарадской плошчы. Вось грамада беларускіх літаратараў, як на мяне, цяпер блізкая да такіх ідэальных памераў. Гэта дазваляе разглядаць працэсы ў сучаснай беларускай літаратуры як нешта цэласнае. У буйнейшых літаратурах, па-мойму, гэта ў прынцыпе ўжо немагчыма. Анамалія беларускай сітуацыі ў тым, што колькасць чытачоў зусім не адпавядае колькасці аўтараў, але прычыны гэтага знешнія, пазалітаратурныя, дый для мяне асабіста гэта паўбяды: для мяне пакуль важная сітуацыя ў рамках самога «поліса». То бок пісаць абы-што толькі каб павялічыць колькасць чытачоў абы-чаго – такая стратэгія заўжды была для мяне, мякка кажучы, незразумелай.

Ну і самая важная рэч – гэта захоўваць усярэдзіне самога полісу дэмакратычную культуру, размаўляць з калегамі як роўны з роўнымі, не даць авалодаць літаратурным працэсам усякім алігархам, самазваным і не, і г.д. Адсутнасць узаемнай павагі, пагатоў дапамогі, калегіяльнасці ў асяроддзі беларускіх літаратараў – гэта, наагул, асобная тэма. Усе ж, мабыць, здагадваюцца, наколькі няпроста эмігранцкаму аўтару даносіць да чытача свае творы – але ж ну і што, маўляў, кожны сам за сябе, у нас саміх тут «глухая маўчанка». Не дай бог ім уведаць, што такое насамрэч глухая маўчанка, як я яе ўведаў, напрыклад, пасля атрымання прэміі Юхнаўца, пасля таго як чатыры гады запар пісаў тысячастаронкавы раман. Я, вядома, не наракаю: мне, здрадніку радзімы, удалося выдаць у Мінску з дапамогай сяброў ажно 2 кнігі за 20 гадоў – «Амальгаму» (дзякуючы Ігару Бабкову) і пераклады Бонды (дзякуючы Сяргею Сматрычэнку). То бок я ў прынцыпе не разбэшчаны ўвагай і шмат яе мне зусім не трэба, глухую маўчанку або праграмны «ігнор» можна вытрымліваць год, два, тры – але на дзясяты год яна ўсё-ткі пачынае раздражняць. Што і прыводзіць потым да напісання кніг кшталту «Завяршыць гештальт».

Мушу сказаць, што атрыманне прэміі Гедройца крыху зменшыла гэтае маё агульнае раздражненне мінскім літбамондам, але падставы для яго нікуды не зніклі. Таму, ведаючы глыбокую «маральнасць» нашага «літаратурнага (але ў тым ліку апазіцыйнага і інш.) полісу», мяне зусім не здзіўляе, што нехта там сядзіць у невясёлым ландшафце й чакае попыту: у 90% выпадкаў гэта цалкам заслужылі і творы, і, хутчэй за ўсё, самі аўтары. Спадзявацца на тое, што наступная генерацыя будзе іншай, таксама асабліва не выпадае: адчуванне, быццам сама літаратурная дзейнасць – гэта папросту нейкая оруэлаўская ферма па вырабе ганарыстых парсюкоў, якім у дадатак асабліва няма чым ганарыцца… На шчасце, у любой генерацыі ёсць выключэнні. І я вельмі спадзяюся, што «рупарам» гэтых выключных і проста цікавых аўтараў будзе вэб-часопіс «ЛітРАЖ», які мы робім з Прылуцкім і Глазавым – некамерцыйны, неідэалагічны, нецэнзурны. Якім і павіннае быць інтэрнэт-выданне.

– Кнігі Макса Шчура выходзілі ў шведскім Стакгольме, польскай Познані, украінскім Тэрнопалі, урэшце ў Мінску, выдаваліся на паперы і ў інтэрнэт-выдавецтве. Ты нібыта пастаянна перакрочваеш пэўныя межы, ды і самы ўлаўраваны Гедройцам «Завяршыць гештальт» – гэта аповед пра чалавека ўнутры Еўропы, якому «здавалася, што дом – гэта Еўропа, цяпер здаецца, што Еўропа – гэта дом». Наколькі Беларусь уваходзіць у гэты дом – у тваіх рэальных планах альбо ў выглядзе «месца моцы»? Ці можа яна стаць домам для таго, хто яе некалі пакінуў?

– Наконт кніг глядзі вышэй – «перакрочванне межаў» неабавязкова бывае ад добрага жыцця, як многія ў нас лічаць. Наконт дому: ведаеш, Борхес лічыў «адной з сваіх радзім» Жэневу і нават паехаў туды паміраць, хаця правёў там усяго чатыры гады ў маладосці – настолькі яны былі значныя для яго… Я таксама з задавальненнем стаў бы гэткім «калекцыянерам нэматэрыяльных дамоў»… Аднак Беларусь не ўваходзіць і не ўвойдзе не тое што ў мой, гэта паўбяды, але перадусім у еўрапейскі дом, пакуль у ёй існуе тое, што цяпер: адсутнасць незалежнага правасуддзя, нечалавечыя ўмовы ўтрымання ў карных установах, агромністы рэпрэсіўны апарат… Сама ўява пра тое, што нехта можа трапіць у колы гэтага механізму, агідная свабоднаму чалавеку. Я ўжо не кажу пра свабоду слова, сходаў, справядлівыя выбары й іншыя «буржуазныя раскошы»… У такіх варунках, напэўна, значна лягчэй выжываць некаторым нашым расійскамоўным суайчыннікам з іхным адчайным тэмпераментам: ёсць жа людзі, якія атрымліваюць кайф ад таго, што «ўсе пад богам ходзім» і «ад сумы і тюрьмы не зарекайся» – гэта цалкам у традыцыях рускай рулеткі ці там вавілонскай латарэі, калі ўжо згадалі Борхеса… Я ў гэтым сэнсе не азартны чалавек, іначай я б застаўся ў Беларусі і пісаў цяпер уласны «Дневнік істочніка», «Запіскі сумасшедшего» або «Еду в Магадан»… І чытачоў бы ў мяне было значна болей, чым сёння… (Хаця хутчэй за ўсё не пісаў бы нічога, а проста ціха сабе співаўся б. Прынамсі, прозу ў Беларусі я дакладна пісаць не змог бы. Ужо таму, што не было б пра што пісаць: для асэнсавання досведу патрэбная дыстанцыя, таму нават пра беларускі досвед я б пісаць не здолеў, а іншага ў мяне папросту не было б. Калі пафасна, то можна сказаць, што я з’ехаў за мяжу «па свой раман», дасёння нявыдадзены – у пэўным сэнсе гэта будзе праўдай.)

З другога боку, калі вярнуцца да пачатку нашай гутаркі, ніхто не можа забараніць мне лічыць маім домам, уяўным ці рэальным, краіну, дзе я правёў у пяць разоў болей часу, чым Борхес у Жэневе, і дзе ў розных месцах усё яшчэ стаіць некалькі вельмі канкрэтных каменных дамоў, якія былі мне домам; дзе жыве добрая палова маіх сяброў і, спадзяюся, значная частка маіх чытачоў. Прызнаюся, што думка пра наведванне бацькаўшчыны асабліва «прыціснула» мяне пасля нараджэння дачкі, але пакуль абставіны гэтаму не спрыяюць. Так ці іначай, вяртанне ёсць неабходнай часткай «камплекту эмігранта», і я не збіраюся пазбаўляць сябе гэтага жыццёвага досведу. Аднак стаўленне да вяртання (нават часовага) у мяне абсалютна тое самае, што калісьці да ад’езду: так, я гатовы да яго псіхалагічна, і ў пэўным сэнсе нават ведаю, што мне яго не пазбегнуць, занадта ж гэта спакусная перспектыва – і тым не менш я яго адкладаю й далей буду адкладаць, дакуль яго адкладаць магчыма.

 

Гутарыў Ціхан Чарнякевіч, budzma.by

інтэрв'ю, замежжа, беларусы ў свеце, Ціхан Чарнякевіч, Макс Шчур

Каментары

Апошнія навiны

(Паказаць усе навіны)
Кізі, Паланюк, Букоўскі і Этвуд на беларускай мове
26 чэрвеня 2017

Кізі, Паланюк, Букоўскі і Этвуд на беларускай мове

Чытаць далей...
Папулярызаваць спадчыну братоў Гарэцкіх
23 чэрвеня 2017

Папулярызаваць спадчыну братоў Гарэцкіх

Чытаць далей...
Моцарт беларускай літаратуры
23 чэрвеня 2017

Моцарт беларускай літаратуры

Чытаць далей...
Даведнік па аўтарскім праве – вольна пампуйце і чытайце!
23 чэрвеня 2017

Даведнік па аўтарскім праве – вольна пампуйце і чытайце!

Чытаць далей...
157