Найстарэйшая творчая арганізацыя Беларусі |гады заснавання – 1933-1934|

12 красавіка 2017

Найбольш знакавыя кнігі Беларусі. Апошняя частка (10 – 1)

У лістападзе мінулага года на нашым сайце быў апублікаваны спіс найбольш знакавых кніг за 500 гадоў беларускага кнігадруку, які быў складзены нашымі экспертамі ў межах кампаніі “Пяцісотгоднасць”.

Мы вырашылі не проста актуалізаваць яго, але падрабязней засяродзіцца на кожнай кнізе. Крытык Ціхан Чарнякевіч падрыхтаваў серыю матэрыялаў, у якіх ён коратка раскрывае важнасць усіх выданняў са спіса. Вашай увазе заключная частка (тут – першая, другаятрэцяя і чацвёртая).

 10. Статут Вялікага Княства Літоўскага. Вільня: Друкарня Мамонічаў. 1588.

Дзяржава нараджаецца тады, калі прапісаны правілы гульні. Знакавасць хрэстаматыйных трох Статутаў, акрамя ўспаміну пра гісторыю права, вынікае праз некалькі вельмі канкрэтных інтэнцый: Статут аб’ядноўвае ВКЛ у пэўны экстракт, бо ён як дакумент у нейкім сэнсе з’яўляецца інструкцыяй да пазнання гэтай краіны, адмысловым гайдам па ёй – і Княства становіцца вельмі рэальным. Увесь стракаты ландшафт ВКЛ, адкрыты і разнасцежаны ў зводзе дазволенага і забароненага, выяўлены ў старабеларускай, якая на той час – у самым сваім росквіце і спеласці. Трэцяя адзнака Статута – дасканаласць: твор Залатога Веку функцыянуе чвэрць тысячагоддзя. Адной гэтай лічбы дастаткова для захаплення – дэкрэт №3 у адпачынку. Дзяржаватворчасць і дасканаласць, агучваныя ў нашай мове цягам 250 гадоў, як з амбону: будзеце глядзець выкуплены беларусамі Статут у Музеі гісторыі Магілёва – пастаўцеся да гэтай кніжкі з павагай.

[спампаваць]

9. Е.Ф. Карский. Белорусы. Т. I. Введение в изучение языка и народной словесности».Т. II. Язык белорусского племени». В. 1.-3. Т. III. Очерки словесности белорусского племени. 1-3. Варшава-Масква-Петраград, 1903-1922

У адрозненне ад паўднёвых нашых суседзяў, якія ў ХІХ стагоддзі прышчапілі імперыі цэлую моду на запарожства і шаравары, беларусы, і іх сталічныя саджанцы-атожылкі, збольшага сядзелі ціха і памяркоўна. Сярод польскай інтэлігенцыі імперскіх цэнтраў хадзіла мода на ліцьвінства, аднак суб’ектам, цікавым акадэмічнай навуцы, беларуская культура стала толькі ў другой палове ХІХ стагоддзя. Але лакуна, ніша і свята месца першаадкрывальніка да з’яўлення першага тома “Беларусаў” Карскага з’яўляліся пустымі. Гісторыя, культура, фальклор, літаратура, а галоўнае – беларуская мова, упершыню прааналізаваная ва ўсім сваім багацці гаворак: працу Карскага можна параўнаць з біялагічным даследаваннем пра паходжанне віда. Занураючыся ў свае пазітывісцкія навуковыя трэнды, Карскі адначасна даў неацэнную дапамогу маладому нацыянальнаму руху, які меў цяпер на што абапірацца ў сваіх патрабаваннях.

[спампаваць]

8. Іван Мележ. Людзі на балоце : З палескай хронікі: Раман. Мінск: Мінск : Дзяржвыд БССР, 1962. – 469 с.

Чым вышэй угару падымаецца экспертны спіс, тым гусцей становіцца гушчар – павышаецца градус, шчыльнасць экстракту і разрэджанасць атмасферы. Гаворка ідзе перш за ўсё, канечне, пра кандэнсат беларускай кніжнасці – і беларускай літаратуры ў прынцыпе, але таксама і пра пэўныя лакальныя рэвалюцыі, здзейсненыя вельмі канкрэтнымі аўтарамі і тэкстамі. У гэтым шэрагу “Людзі на балоце” бачыцца абсалютна натуральна. Сам факт рэтраспектыўнага рамана тут не важны – ледзь не кожны заўважны беларускі эпік першай паловы стагоддзя напісаў раман пра калектывізацыю ці рэвалюцыйны час. Мележ, заглыбіўшыся ў палескую мову, лакальны ландшафт і тонка-прыватнае жыццё сваіх герояў, разбурае жанр рамана-формулы, рамана-схемы, ад чаго літаральна скаланаецца ўся выпрацаваная сістэма беларускага сацрэалізму. Пасля “Людзей на балоце” ў прозу вяртаюцца прывязка да канкрэтнай прасторы-Ёкнапатофы і смачнасць мовы.

[спампаваць]

7. Уладзімір Караткевіч. Каласы пад сярпом тваім : Раман:[У 2-х кн.] / Маст. А.Кашкурэвіч. Кн.1-2. Мінск : Беларусь, 1968362 с.383 с.

Караткевіч, безумоўна, наша ўсё. Пытанне – чаму? Калі хочаш, можна паўтарыць чыесьці формулы. Нацыянальная ідэя. Каліноўскі. Вальтэр Скот. Вяртанне гістарычнай нацыянальнай ла-ла-ла. Не ведаю, мне Караткевіч заўсёды быў дарагі сваёй экспрэсіяй, бурлівай і неўтаймоўнай фантазіяй. З ім у літаратуру вярнулася энэргія маладосці: старыя даваенныя дзяды спалі на лаўровых вянках, напалову сплеценых з курапацкага ядлоўцу, франтавікі разбіраліся з цэнзурай і ўласнымі экзістэнцыйнымі праблемамі, “філалагісты” прыносілі ў рэдакцыю першыя апавяданні і вершы, а Караткевіч прыйшоў як вадамёт і абмыў гэтую зямлю, і яна заблішчала такімі зыркімі фарбамі, так зазіхацела ў сонечных промнях, такой шчырасцю і любоўю вальнула ад ягоных “Каласоў”, што ўсе бастыёны абрынуліся. Ідэолагі і бюракраты, як і пяцьдзясят гадоў таму, ліюць у вушы сваю заштампаваную патаку, але дастаткова камусьці ў школьнай бібліятэцы натрапіць на “Каласы”, “Быў.Ёсць.Буду” ці “Дзікае паляванне”, каб назаўсёды знікнуць з радараў хлусні.

[спампаваць Кн. 1Кн. 2]

6. Szlachcic Zawalnia czyli Bialorus w fantastycznych opowiadaniach przez Jana Barszczewskiego / Poprzedzone kryt. rzutem oka na lit. bialorus. przez R.Podbereskiego. T.1-3. Petersburg : W druk. Pratza, 1844-1846.

Што б мы рабілі без сваіх чарцей? А іх у літаратуру з фальклора прынёс Ян Баршчэўскі. Прычым не аднаго, а добры пачок. Перафразуючы Чорнага, “чорт – гэта цэлы свет”, і ў Баршчэўскага знойдзеш свайго, на ўласны густ: вурдалака і ваўкалака, чарнакніжніка і вадзяніка, крумкача і прывіда. Зачараванае месца гэтая Беларусь, і складаныя, незразумелыя адбываюцца тут рэчы. Як іх патлумачыш – нячыстая сіла.

[спампаваць]

5. Nicolai Hussoviani. Carmen de statura feritate ac venatione bisontis. Kraków. 1523

У кожнага народа павінен быць татэм. Беларускі татэм – зубр. У кожнага еўрапейскага народа павінен быць лацінамоўны пясняр. Беларускі рэнесансны класік – Мікола Гусоўскі. Дзякуючы вядомай гісторыі з Вітэліусам і рымскім папам, калматы карычневы асілак з Белавежскай пушчы глядзіць на нас пяцісотгадовым позіркам, у якім знойдзеш цвёрдасць і ўладарнасць, золата Вялікага Княства, мудрасць Вітаўта і нязломны, крыху змрочны беларускі патрыятызм, які ўвесь час даводзіцца абараняць ад суседзяў справа і злева, а таксама ўнутраных дабрахотаў.

[чытаць]

4. Якуб Колас. Новая зямля. Мінск : Савецкая Беларусь, 1923. 284 с.

Можна паўтараць школьныя калькі пра энцыклапедыю народнага жыцця і першы беларускі раман у вершах (і раман наагул), аднак можна глядзець і сітуатыўна. Што такое “Новая зямля” ў 1923 годзе? Кантэкст – нізрынуць “да асноваў, а затым”, падняць дыбарам, гаварыць толькі пра новае, пра мадэрн, адмаўляючы мінулае ў прынцыпе. У гэты час Колас выглядае закончаным апазіцыянерам па самых розных прычынах. Бальшавікі патрабуюць ад яго рэвалюцыйнасці, маладзёны – бурапеннасці. Замест гэтага на беларускім папялішчы, пасля разбурэнняў і смерцяў сусветнай і грамадзянскай вайны, з’яўляецца вобраз Эдэму, які гарманізуе наваколле і ўядаецца ў душу нават самым зацятым камсамольцам. Бо ў кожнага з іх быў свой персанальны рай дзяцінства, які немагчыма адмяніць зборам твораў таварыша Леніна ў 50 тамах.

[спампаваць]

3. Францыск Скарына. Біблія руска. Прага, 1517-1519.

Францыск Скарына – гэта рок-н-рол. Бязвусы полацкі хлопчык, закаханы ў кнігу. З’язджае і атрымлівае найлепшую адукацыю ў свеце з двума навуковымі ступенямі. Перакладае, робіць слоўнікі, рэжа гравюры, выбівае грошы на друкарню, піша малітвы і ўкладае ў іх літары сваё імя і прозвішча, залівае ў Біблію ўласны партрэт, піша прадмовы і пасляслоўі, вершы і каментарыі, сядзіць у турме, навучае, тэарэтызуе, выхоўвае, вяртаецца жывым з маскалёў, пакідае межавыя слупы і памятныя шыльды самому сабе ў дзясятках галін чалавечай дзейнасці, урэшце знікае ў дакументальнай цемры. Неналежны ні папе, ні патрыярху, ні эліну, ні іудзею. Родны і блізкі як хлебная скарынка, вытанчаны і далёкі, як ягонае французскае імя, з прывітаннем Віёну, Петрарку і Бэкану

[спампаваць Т. 1, Т. 2, Т. 3]

2. Максім Багдановіч. Вянок : Кніжка выбраных вершаў. Вільня : Друк. Марціна Кухты, 1913. 120 с.

Пісьменнікі былі і да “Нашай Нівы”. Але толькі ў пачатку ХХ стагоддзя ў Беларусі пачала складацца рэгулярная літаратура. І першым гэта адчуў менавіта Максім Багдановіч. Для яго тэкстаў выключна характэрнае адчуванне “саўдзелу” ў тварэнні нацыі, літаратуры і гісторыі. Ён разумее, што кожнае яго слова — застанецца. І таму патрабуе многага. І ад сябе, і ад іншых. З усіх эстэтычных плыняў ён выбіраў лепшае для сябе: з класіцызму — увагу да формы, антычныя матывы, з рамантызму — пачуццёвасць, з народніцтва — грамадзянскі пафас, з сімвалізму і акмеізму — шматслойнасць структуры паэтычнай кнігі і канкрэтнасць вобраза. Але найперш — класіцызм. Ён дае асновы, спосабы вершавання, задае паэту планку. Багдановіч пераносіць агульныя правілы паэтыкі ў беларускі дыскурс. Нібы гімназічны настаўнік каля дошкі, ён вучыць паэтаў-самавукаў вершаваць правільна. Багдановіч нібыта запэўнівае і чытачоў, і сябе: “Я не Моцарт, я — Сальеры, я проста даю прыклад дакладнасці ў тэхніцы”. “Вянок”, па сутнасці, з’яўляецца хрэстаматыяй, падручнікам “Ars poetica” для паэта-пачаткоўца.

[спампаваць]

 1. Францішак Багушэвіч. Dudka białaruskaja Macieja Buraczka. Kraków : drukawau swaim kosztam Wł. L. Anczyc i S-ka, 1891. 72 с.

Постаць Багушэвіча, з ягонымі даўжэзнымі вусамі і строгай, трохі праставатай на фота, світкай, заўжды неяк выпадае з ланцужка – нейкі нязручны ён, не да канца зразумелы, трохі адасоблены ад усёй мінулай і сучаснай беларускай паэзіі. Купа эпігонаў (як і ў значна больш гладкага Коласа), здатных і ахвочых паскудзіць любы сур’ёзны голас, не маюць тут ніякага значэння. Багушэвіч заўжды знаходзіцца ў засені сваёй “першасці”, дэміургічнасці, у гэтым ярлычку патанае ўся глухая магутнасць ягонай экспрэсіі — гатычнай, чорнай, металічнай. Калі і прамаўляць “першы”, то абавязкова і ў гэтым – беларуская паэзія для Францішка Багушэвіча ніколі не была гульнёй у імітацыю.

Другі з нашых знакавых Францішкаў, Багушэвіч нібы працягвае руку праз вякі свайму полацкаму сябру; кальцуючы Рэнесанс, пачынае ХХ стагоддзе, а з ім і рухавік нацыянальнай кніжнасці, глыбока асабістай і непазбежна грамадскай. Бо на тваю мову па-ранейшаму азіраюцца ў імперскім судзе.

[спампаваць]

 

budzma.by

Пяцісотгоднасць, Ціхан Чарнякевіч, кнігі, даследаванні, бібліятэкі, адукацыя, агляды

Каментары

Апошнія навiны

(Паказаць усе навіны)
Уладзімір Някляеў выйшаў на волю пасля сямі сутак арышту
22 верасня 2017

Уладзімір Някляеў выйшаў на волю пасля сямі сутак арышту

Чытаць далей...
«Задаючы палітычны апазіцыйны аспект, мы вельмі звужаем сутнасць літаратуры як такой, адсякаем іншыя важныя сэнсы»
22 верасня 2017

«Задаючы палітычны апазіцыйны аспект, мы вельмі звужаем сутнасць літаратуры як такой, адсякаем іншыя важныя сэнсы»

Чытаць далей...
Танцы ў чаравічках
22 верасня 2017

Танцы ў чаравічках

Чытаць далей...
Узнагароджанне лаўрэатаў конкурсу «Экслібрыс» — 27 верасня
21 верасня 2017

Узнагароджанне лаўрэатаў конкурсу «Экслібрыс» — 27 верасня

Чытаць далей...
481