Альгерд Бахарэвіч: Разумееш, пра што я?

 

— Чаму ты выдаеш раман ў “Галіяфах”? Логвінаў не пакрыўдзіўся, калі ты сышоў?

— Зміцер Вішнёў зрабіў мне прапанову, ад якой я не змог адмовіцца. Але ніякіх крыўдаў няма. У мяне добрыя адносіны з абодвума выдаўцамі. Раней я і праўда “выходзіў” у Логвінава, але гэта ўжо другая кніжка ў “Галіяфах”. Вырашыў папрацаваць з іншым выдаўцом, гэта нармальная з’ява. І зусім не выключана, што наступная мая кніжка выйдзе ў Логвінава, а потым — зноў у “Галіяфах”. Хачу дадаць, што Зміцер — мой стары сябар, мы з ім знаёмыя яшчэ з часоў першай “літаратурнай рэвалюцыі” пачатку дзевяностых. Ігара я ведаю трошкі менш, але спадзяюся, што будзем супрацоўнічаць.

 

 

— Ты зарабіў на выданні кніжак што-небудзь, хоць сто даляраў? Можа, агучыш суму?

— Не, сумы агучваць не буду, гэта вельмі прыватная справа. Але з кожнай прададзенай кніжкі я атрымліваю працэнт. І сума, якая атрымалася ў выніку, даўно перасягнула мяжу ў сто даляраў, бо кніжак я выдаў шмат. Наогул на дадзены момант я зарабляю толькі тым, што пішу. Я даўно ўжо, мусіць, гадоў сем, нічога не раблю бясплатна. І кожнае слова, напісанае мной, прыносіць мне грошы. Усё большыя і большыя. Акрамя стварэння кніжак я пішу для Радыё “Свабода” “Гамбургскі рахунак”, вяду калонку для чэшскага часопіса “Гост” — “Дзённік пісьменніка”. Потым ёсць такая рэч, як пераклады, яны таксама прыносяць грошы. Нарэшце, існуюць літаратурныя чытанні — я проста еду і чытаю тое, што напісаў. І, безумоўна, усё гэта аплачваецца. Пра мяне ходзяць чуткі, што я палітуцякач, што жыву на гранты… Хачу падкрэсліць, што гэта лухта. Калісьці я сапраўды атрымліваў розныя замежныя стыпендыі, але палітуцекачом ніколі не быў і не атрымаў за сваё жыццё ніводнага гранту. Цяпер я зарабляю толькі літаратураю.

 

— Пытанне пра тваю пісьменніцкую ідэнтычнасць. Я нядаўна бачыў візітоўку аднаго паважанага пісьменніка. На ёй было напісана імя, прозвішча і слова “паэт”. А што б ты напісаў на сваёй візітоўцы?

— Я ненавіджу візітоўкі, у мяне ніколі іх не было і не будзе. Што да тэмы, то калі на візітоўцы напісана “паэт”, гэта выглядае смешна. Гэта гучыць вельмі пафасна. Але калі б я казаў пра сябе, я б сказаў, што я, Альгерд Бахарэвіч, — беларускі пісьменнік. Я маю права так казаць, гэта мой асноўны занятак, я не ўкладваю ў слова “пісьменнік” пафасу. Я проста пазначаю сваю прафесію… чаго тут саромецца.

 

— Ты сказаў, што ты беларускі пісьменнік. “Беларускі” тут важнае слова?

— Так. Магчыма, каб я жыў у Беларусі, гэта не было б так істотна, але мне важна паказаць, што, жывучы ў Гамбургу, я застаюся менавіта беларускім пісьменнікам, бо не выракся сваёй нацыянальнай ідэнтычнасці. У наш час, калі ёсць інтэрнэт, можна жыць дзе заўгодна. І прыкладна ўяўляць сабе, што адбываецца на радзіме. Прыкладам, я чытаю ўсю сваю фрэндстужку і здагадваюся, што тут змянілася, пра што тут людзі думаюць. Да таго ж я два-тры разы на год бываю ў Беларусі. Праўда, у кожны прыезд сюды я пачуваюся хутчэй такім сабе інтурыстам. Прыехаў, паглядзеў, паехаў… У чымсьці я сапраўды зрабіўся ахвярай. Я страціў адчуванне карэння, адчуванне таго, што ты ўрос у гэтую зямлю, што куды б ты ні пайшоў, яна цябе ўсё роўна верне на месца. Гэтага ў мяне цяпер няма. Я пачуваюся чалавекам без карэння. Я б хацеў падкрэсліць, што людзі, якія жывуць у Беларусі, якія нікуды не з’язджалі, будуць мець права сказаць, калі скончацца цёмныя часы: “Я ў гэты час быў тут. Я перажыў гэта. Цяпер мая радасць чыстая і заслужаная. І я маю права святкаваць перамогу”. І калі цёмныя часы скончацца, я таксама буду святкаваць перамогу. Але, мабыць, не адчую ўсяго таго, што адчуюць яны. І гэта страшна.

 

 

— Што да цёмных часоў… ты пісьменнік-аптыміст ці песіміст?

— Я не мыслю ў такіх катэгорыях, гэта спрошчаны погляд. “Усё будзе кепска”, “Усё будзе добра” — я стараюся не рабіць ніякіх высноваў. Мне падабаецца пісаць: пра людзей, якіх я бачыў, якіх прыдумаў, падабаецца да драбніцаў прадумваць сваіх персанажаў. Я не хачу выглядаць нейкім прарокам, я занадта слабы для гэтага. Я проста хачу паставіць словы ў тым парадку, у якім яны будуць выглядаць прыгожа і ў якім яны яшчэ ніколі не стаялі. Пішу тэксты я звычайна так. Спачатку прыдумляю, пра што будзе тэкст, прадумваю нейкую кампазіцыю. Але для мяне важней не “пра што”, а “як”. Самае цікавае тое, што адбываецца падчас пісьма, у працэсе “абрастання тэксту скураю” — звычайна ў выніку атрымліваецца не тое, што планавалася спачатку. То бок калі ты пачынаеш думаць пра тое, як усё напісаць, гэта змяняе першапачатковую задуму. Змяняецца і сам “шкілет”, змайстраваны табой. Я хутчэй канструюю свет, чым вяду чытача да чагосьці. Разумееш, пра што я?

 

— Дык у што ты верыш? У Бога верыш?

— Я не магу сказаць, што я не веру зусім, але чалавек я не рэлігійны, не веру ў рэлігію як у нейкую неабходную чалавеку кантору, як у вышэйшую інстанцыю, без ухвалы якой жыццё робіцца немагчымым. Наогул я веру ў дзве простыя рэчы: у любоў і ў творчасць. Гэта самыя файныя рэчы на зямлі. Вось у іх я веру, бо калі ў іх не верыць, то і сэнсу ў існаванні няма. Але любоў і творчасць я разумею ў вельмі шырокім сэнсе. Магчыма, мяне можна назваць эпікурэйцам, я шукаю ў жыцці задавальненне — і знаходжу яго ў творчасці і ў любові.

 

— Уявім, што ты маеш сусветную славу і вялікія грошы. Ты б пісаў далей?

— Ніколі не задумваўся. Мне здаецца, не. Але мне вельмі цяжка ўявіць сябе ў такой ролі. Я спрабую ўявіць — і не магу. Відаць, лёс такі — заставацца бедным беларускім пісьменнікам з чорнымі ад тытуню пазногцямі, які бадзяецца па чужыне, такім вось маркотным, картавым, заікастым, нелюдзімым Алежкам, які апантана піша, выпівае не ў меру, не ведае, што будзе заўтра, і шукае любові, творчасці і свабоды. Я сабе лепшай долі ніколі не хацеў. Яшчэ ў школе вырашыў, што буду пісаць, і ніколі з гэтай дарогі не збочваў.

 

— Напэўна, у школе ў цябе былі аднакласнікі, якія паспелі зарабіць шмат грошай? Зайздросціш ім, лічыш сябе паспяховым на іх фоне?

— Ведаеш, шчыра скажу: я нікому не зайздрошчу. Асабліва пісьменнікам. Я не ведаю, якога беларускага пісьменніка можна лічыць паспяховым. Такіх няма. Ды і сам панятак поспеху вельмі абстрактны. Я проста жыву так, як мне падабаецца. Адна з галоўных ісцінаў, якія я для сябе адкрыў за пражытыя гады, гучыць так: ніхто не пражыве тваё жыццё за цябе. Я проста хачу займацца літаратурай і іду, дарэчы, на вялікія ахвяры, каб працягваць ёю займацца.

 

— Якія ахвяры?

— Напрыклад, я не дазваляю сабе адпачынкаў. У кожнага чалавека мусіць быць адпачынак, але ў пісьменніка яго няма. Кожную секунду жыцця уключна са сном ты фактычна займаешся літаратурай. Пракручваеш сюжэты, падбіраеш словы, каб іх расставіць у правільным парадку, пакутуеш праз гэта. І радуешся, калі атрымліваецца — і гэта шчасце. Шчасце адкрыцця, шчасце, што ты зрабіў нешта, што да цябе яшчэ ніхто ніколі не рабіў. Але ёсць і пакута, калі ты шукаеш і не можаш знайсці, калі чакаеш натхнення, а яно не прыходзіць.

 

— А калі б гэты “заікасты Алежка” прачытаў тваё інтэрв’ю, у якім вядзецца пра шчасце творчасці, пра ахвяры, яму б было смешна?

— Я думаю, ён бы ўсміхнуўся, магчыма, іранічна, але ў ягоным сэрцы не было б пагарды або нянавісці.

 

— Ты стаў тым, кім хацеў?

— Я мусіў за гэтыя гады напісаць больш і лепш. Сваю найлепшую кнігу я яшчэ не напісаў і не ўпэўнены, што напішу калі-небудзь. А ў кагосьці гэта атрымаецца. Для мяне самае важнае тое, што я маю свабоду. Бо творчасць — і ёсць свабода. Калі ты не зважаеш на штучныя перашкоды. Ты вольны, ты можаш сказаць усё, што хочаш, і ніхто цябе не будзе стрымліваць.

 

—Тое, што ты робіш для Радыё “Свабода”, — гэта творчасць ці свабода?

— Гэта і творчасць, і свабода адначасова. Мяне ніколі ў жыцці не крэсліў ніводзін рэдактар. У гэтым плане я цнатлівы чалавек. Рэдактары ўсё жыццё займаюцца толькі тым, што чысцяць мае тэксты ад русізмаў, папраўляюць граматыку — у іх чыста тэхнічная праца, а мая мова не бездакорная.

 

— А як ты пачаў пісаць па-беларуску? Скуль гэта ўзялося?

— Я з рускамоўнай сям’і, але цікава, што мова маёй бабулі, якая пасля вайны пераехала ў сталіцу з вёскі на Міншчыне, да канца яе жыцця была хутчэй беларуская. Што ж да мяне, то ў канцы 80-х я захварэў на беларушчыну, адкрыў для сябе беларускі космас, зразумеў, што там ёсць месца для мяне як для чалавека, які нарадзіўся на гэтай зямлі. З таго часу беларуская мова для мяне — асноўны сродак камунікацыі, мова, на якой я гавару, думаю, на якой бачу сны, на якой пішу, на якой выхоўваю дачку. Па-расійску я размаўляю толькі з людзьмі, якія прыехалі ў Нямеччыну з Расіі.

 

— Адзін сучасны пісьменнік казаў, што ён за беларускую мову жыццё аддасць, а ты б аддаў?

— Гэта крытычная сітуацыя з выбарам або — або. Маё жыццё належыць не толькі мне. У мяне жонка, дачка. Калі б я быў адзін — аддаў бы. Але я не адзін… Праўда, гаварыць — гэта адно. Я магу зараз сказаць, што аддаў бы, а потым высветліцца, што, трапіўшы ў сапраўды крытычную сітуацыю, скажу, перасіліўшы сябе: “О, великий, могучий! Только ты!” Усе мы майстры сказаць, але калі апынаемся ў сітуацыі, дзе на карту пастаўлена ўсё, “усё альбо нічога”, перад выбарам, мы часта забываем чамусьці, што мы казалі. У чым я абсалютна ўпэўнены: нават калі я буду адзіным на зямлі беларускамоўным чалавекам, я ўсё адно буду размаўляць па-беларуску.

 

 

Гутарыў Андрэй Адамовіч, фота Аляксандра Ждановіча

Чытаць гутарку цалкам на budzma.org

 

***

Выдавецтва "Галіяфы" запрашае ўсіх ахвотных на прэзэнтацыю новай кнігі Альгерда Бахарэвіча 
"Шабаны. Гісторыя аднаго зьнікненьня"


22 сакавіка а 19.00 Інстытут імя Гётэ ў Мінску
(вуліца Веры Харужай, 25/3)