Антон Рудак: «Бачу сябе выразнікам і голасам пакалення»

Пра трагічнае Рудак умее сказаць прыгожа, зусім без высокіх нотаў, са сцішаным пафасам. У інтэрв’ю budzma малады паэт, у якога нядаўна выйшла дэбютная кніга “Верхні горад”, расказаў пра паэтычнасць гісторыі, самы жудасны твор Караткевіча і пра тое, чаму не пішуцца вершы пасля сёлетняй вясны.

 

— Самы відавочны прынцып, паводле якога можна ўсе вашыя творы падзяліць, — гэта вершы на гістарычную тэму і асабістыя, пра вашую ўласную гісторыю. Вы для сябе гэтыя два галасы размяжоўваеце?

— Натуральна, гэта два розныя галасы. Я таксама так для сябе фармулюю.

— Ці паэтычная для вас гісторыя? І калі вы пачалі яе такой адчуваць?

— Вядома ж, паэтычная, раз я за яе так зачапіўся. Схільнасць была даўно, яшчэ да паступлення на гістфак, які быў толькі сродкам аформіць веды ў пэўную сістэму. Ёсць у нас такое меркаванне, што, маўляў, негісторыку кранаць тэмы мінуўшчыны нельга. А так я змагу спакойна “паказаць даведку”, што маю адукацыю і таму пішу пра гісторыю вайны і ўвогуле XX стагоддзя на Беларусі .

Апошняя вайна — спадзяюся, сапраўды апошняя на нашай зямлі — для мяне невычарпальная крыніца роздуму. У розныя часы майго станаўлення мяняліся і мае погляды на яе. Цікавіць тэма калабарацыі, спецслужбаў і падполля — як двух бакоў супрацьстаяння.

Увогуле XX стагоддзе — трагічнае і прыцягальнае. У 1930-я гады ў галовы людзям была закладзеная ідэя, што калі чалавек — беларускі літаратар, то трэба трымацца ад яго як найдалей. Мне здаецца, сённяшняя сітуацыя з нашай літаратурай, незалежнымі выдавецтвамі і малымі накладамі — гэта працяг таго ланцужку.

— Як узнікаюць вашыя гістарычныя вершы? У які момант і чаму вы вырашаеце напісаць менавіта пра 1937 год ці месца расстрэлу габрэяў? У адрозненне ад чыстай лірыкі, якая нараджаецца ад зрухаў душы, верш гістарычны — атрымліваецца, “верш на тэму”, замова самому сабе?

— Цікава, што вы акцэнтавалі габрэйскую тэму, бо такіх вершаў у мяне няшмат. Думаю, вы маеце на ўвазе верш “Тучынка”. Для мяне гэта сапраўды была замова самому сабе, таму што я спачатку падышоў да гісторыі найбуйнейшага месца расстрэлу габрэяў у Мінску з пункту гледжання даследчыка. Я расшукаў пэўныя крыніцы і сведчанні, дзе менавіта гэтая Тучынка знаходзілася. Усе ведаюць такі тапонім, але яму прысвойваюцца месцы недзе ў раёне Кальварыі. За могілкамі стаіць помнік, але ніхто не кажа што Тучынка — гэта канкрэтнае месца у раёне вуліц Харкаўскай і Волаха. Перад вайной там былі цагельні, былі кар’еры, якія нацысты выкарыстоўвалі пасля для расстрэлу людзей. У нас, як і ў выпадку з кіеўскім Бабіным Ярам, была спроба гэтую гісторыю замаўчаць. Там памяняўся рэльеф, цяпер у гэтым месцы прамзона і галінка чыгункі, то бок цяпер нічога пра былыя падзеі тут не нагадвае. Мне здавалася, што на Тучынку трэба звярнуць увагу. Я пісаў пра яе ў папулярных суполках у ЖЖ, там з’явіліся спецыялісты, якія займаюцца нямецкімі аэрафотаздымкамі. Мая гіпотэза збольшага пацвердзілася. Пакуль на прафесійна-навуковым узроўні я гэта не асэнсаваў, спыніўся на тым, што перавёў у плоскасць мастацкую, так з’явіўся гэты верш. Я вельмі ўсцешаны, што ў кнігу ён трапіў і, можа, неяк зверне ўвагу грамадскасці на гэтую гісторыю.

— Вы рэагуеце і на гісторыю, якая адбываецца на нашых вачах. У студзені, напрыклад, вы напісалі верш пра Майдан. Як вы думаеце, падчас гістарычных узрушэнняў пісьменнікі атрымліваюць творчы імпульс? У адным інтэрв’ю рэжысёр Кіра Муратава, сказала, што падчас вайны, наадварот, немагчыма не толькі ствараць, а нават успрымаць мастацтва. Як вы думаеце?

— Цікава, я не чытаў гэтае інтэрв’ю, але выказванне Кіры Муратавай цалкам супадае з маімі ўласнымі адчуваннямі. Тое ж я пачуў і ад многіх калегаў па пяры. Пасля сёлетняй вясны людзі, якія пісалі вершы, больш не могуць нічога ствараць. Тое ж магу сказаць і пра сябе. А што да ўспрымання твораў мастацтва, то я за сабой заўважаю, што ад пачатку года я амаль не чытаў фікшн, чытаю толькі дакументальныя кніжкі.

— Можа быць, пісаць варта з мэтай задакументаваць падзею?

— Думаю, што ўся літаратура ўзнікае не падчас трагедыі, а пасля, і гісторыя, якая адбываецца цяпер ва Украіне, будзе таксама асэнсоўвацца пазней.

— Раскажыце, калі ласка, пра ваш дэбютны зборнік. Рэдактар Андрэй Хадановіч на прэзентацыі сказаў, што яму давялося вяртаць у кнігу многія добрыя вершы, якія вы павыкідалі. Чаму вы так крытычна да сябе ставіцеся?

— Напэўна, многія ранейшыя вершы падаюцца цяпер малакаштоўнымі і дрэннымі з мастацкага пункту гледжання, я не ўключыў іх у рукапіс. Але паколькі ўсе мае вершы былі абнародаваныя ў ЖЖ, то Андрэй Хадановіч  змог іх знайсці і паглядзець, чаго не хапае.

— Вы свае вершы калі-небудзь перачытваеце?

— Не, калі я сяду іх перачытваць, то трэба будзе правіць. Увогуле ў мяне з вершамі заўжды было так: напішу ўначы, а зранку перачытаю і выкладу ў інтэрнэт. У такім выглядзе верш і застаецца, я нічога не выпраўляю.

— Каб было ясна, што вы сапраўды да сябе залішне строгі, на прэзентацыі Хадановіч зачытваў ваш верш “Марскія фігуры”, якога вы якраз спрабавалі пазбавіцца.

— Вось гэты верш увогуле мой самы нелюбімы, цярпець яго не магу. Не памятаю, чаму яго пісаў, калі, навошта.

— Вашая манера пісання — нешта паміж хмурым рэчытатывам у духу Жадана, Рыжкова і чымсьці вельмі лірычным, класічным. То бок цвёрдасць верша, жорсткасць сумяшчаюцца з пачуццёвасцю і сентыментальнасцю.

— Пачыналася ўсё з лірыкі. Жорсткасць, сухасць, рэчытатыў — гэта пазнейшыя наслаенні. Лірыка прабіваецца ва ўсе самыя пераломныя, вызначальныя для мяне тэксты.

У мяне ёсць любімы твор, па якім праходзіць падзел, — верш “Альберт Эйнштэйн”, гэта была якраз спроба звязаць іронію, выдумку, праўдзівыя факты. Тады мне падавалася, што гэты верш будзе ўзорам для мяне, як трэба пісаць далей. Але сябе самога цяжка паўтарыць, а яшчэ цяжэй зрабіць лепш, хаця я спрабую рухацца ў гэтым кірунку.

— На якіх аўтараў вы абапіраецеся? Натуральна, Караткевіч, а яшчэ? <...>

ЧЫТАЙЦЕ ДАЛЕЙ НА BUDZMA.BY

Гутарыла Аляксандра Дорская