Беларуская мова: онтагенэз

Аўтар: Ганна Севярынец

Памятаю: прасторная, амаль без мэблі, заля, стосы кніг на падлозе ўздоўж сцяны (гэта таму, што бабуля яшчэ не прадала карову, і бацькі не купілі секцыю, але ж кніг назапасілі – на жыццё), у вакно залятае тапалёвы пух, я сяджу ў куточку і праглынаю курчавыя радкі “Узаранай цаліны”. Я пераскокваю розныя нецікавыя падзеі, дыялогі і разважанні, каб хутчэй зноўку спаткацца са Шчукаром – і тут я пачынаю дробна трэсціся ад рогату і выціраць слезы.

Мне сем гадкоў.

Я – чытач.

Чытала я, колькі сябе памятаю – маці з бацькам філолагі, раскошы ў хаце няма, але ж кніжак!

Вершы мне не падабаліся: навошта гэтыя ненатуральныя словы, зацятыя ў цесныя чатырохкутныя клеткі і надрукаваныя пасярод пустой старонкі, ды яшчэ і без малюнкаў? Мама час ад часу падсоўвала Пушкіна. Гэта было невыносна. Нудота.

Незразумелы, але прыцягальны Шолахаў,  зразумелы і таксама прыцягальны Біянкі,  Леанід Панцялееў з ягонымі шыкоўнымі абарванцамі рэспублікі ШКІД, натуральна, Карней Іванавіч з Майдадырамі і Кракадзіламі, якія карміліся Луной – гэта цікавіла. Часам са стосаў ля сцяны вымаліся і беларускія кніжкі – але ж адразу адкладваліся. Нейкія кропачкі й хвосцікі па-над радкамі – не разумею.

Памятаю, як першы раз пачула беларускае слова. Гэта быў урок беларускай мовы. Званок. Настаўніца ўваходзіць. Клас стаіць, як заўсёды на пачатку ўрока. Настаўніца – такая зразумелая і знаёмая ад прычоскі да банціка на туфлях – раптам ківае галавой і кажа: “Сядайце!”

І гэта так незвычайна і смешна, што мы пачынаем рагатаць.

Так рагочам мы ўсю першую чвэрць. “Сядайце!” – “Га-га-га-га!” І потым чытаем па складах дзіўныя, незразумелыя словы пра незразумелых людзей, пра нейкіх чарнавусых мужыкоў і галодных дзяцей, якія сёрбаюць зацірку. Мне шкада, што сярод гэтых засмучаных і квёлых герояў няма Шчукара – той быў значна весялейшы.

Становішча выратоўвае бацька. Раз-пораз ен выкарыстоўвае ў сямейных размовах ці то трапнае слаўцо, якое не адшукаеш у рускай кніжцы, ці то развясёлую прымаўку, а то і вершаваны радок. Памятаю, як ён, каментуючы нейкую маю школьную адзнаку, прачытаў: “Мы ўсе вучыліся патроху, таму-сяму, абы адбыць”. “Хто гэта?” – здівілася я, зачапіўшыся філалагічным слыхам за цудоўнае “абы-адбыць”. “Пушкін,” – хітра прыплюшчыў вочы тата. “Пушкін?!” – тое, што гэта “Анегін” у куляшоўскім перакладзе, бацька, зразумела, таксама сказаў, але я запомніла без непатрэбных падрабязнасцей: Пушкін – нешта ж можа. Потым аказалася: яшчэ як.

Літаратура пачынаецца з рускай. Доўгі час падаецца, што ўсе на свеце пісалі па-руску, і калі раптам прыходзіць усведамленне, што, напрыклад, “Карлсан” насамрэч напісаны па-шведзку, а “Шчаўкунок” – па-нямецку, некалькі дзён сусвет навокал выглядае выніцаваным.

Па-беларуску чытаю, але – без ахвоты. Чамусці ўсе беларускія кніжкі, якія выцягваюцца з бацькоўскіх стосаў ці бяруцца ў школьнай бібліятэцы – гэта сумныя апавяданні з аднолькавымі, каліўца ў каліўца, героямі: сялянскімі дзецьмі ў чунях, сівымі дзядамі ў кашулях, суворымі партызанамі, якія чамусьці кідаюць сваіх дзяцей на пагібель, з рушнікамі і гладышамі. Сярод гэтага састарэлага побыту і чужых дэкарацый час ад часу ўзнікае нешта незвычайнае, цудоўнае, як маўравы “Палесскія рабінзоны”, узнікае – і тоне ў віры жабрацкіх вёсак і ваеннага ліхалецця.

А потым здараецца Караткевіч, “Каласы пад сярпом тваім”. Задалі прачытаць, але ж пайшла пагалоска: кніжка здаравенная. Э-э-э, думаю, зноўку нешта сельскагаспадарчае, беллітнае, невясёлае. Але ж трэба – значыцца, трэба. З другой старонкі здаравеннай кніжкі я забываюся пра час і прастору. Чытаю ўдзень, чытаю ўвечар, чытаю ўночы, чытаю на ўроках і нават на хаду, калі вяртаюся па вывучанай напамяць за сем гадоў дарожцы са школы. Я – з імі.

Я – герой.

Я не заўважаю мовы. Кропкі па-над радкамі дапамагаюць вачам не саскокваць з думак, бо саскочыць хочацца – далей, далей, ну, што там, як яны, ці перамогуць? Хвосцікі над У чапляюцца за самае сэрца, і я ведаю, што з аднаго боку на гэтым гапліку я, а з другога – Загорскі, і нас не расчапіць нікому і ніколі. З гэтае пары ўсе хлопцы мераюцца Алесем. Выпрабаванне праходзяць не ўсе. А калі па праўдзе – то ніхто. Але ж я ўжо навастрылася жыць у кніжках, і таму мне не сумна. Алесь Загорскі існуе. І нідзе больш – ні ў воднай іншай кніжцы, ні ў воднай кампаніі па-за кніжкаю – такога няма.

З гэтага часу я пачынаю раз-пораз пераглядаць тую паліцу ў новенькай секцыі, дзе бацькі паставілі беларускія кніжкі. Увесь Караткевіч. Брыль. Быкаў. Адамовіч. Мележ. Маўр… Чамусьці ўяўляць сябе на месцы закаханай у Васіля Ганны  значна прасцей, чым зразумець адносіны Анегіна і Таццяны, хаця таццяніна дзяцінства (“она влюблялася в обманы и Ричардсона, и Руссо”) мне больш зразумелае, чым дзяцінства “здаецца, учора яшчэ – гарэзы, падлетка”. Я прымяраю на сябе шынялі Рыбака і Сотнікава, і, па-дзявочы супраціўляючыся сувораму рэалізму Быкава, перапісваю ў галаве гісторыю Джуліі.

Але сапраўднае адчуванне вайны прыходзіць не з Быкавым. З Быкавым – адчуванне чалавека. А вайны – крыху пазней. Абрыньваецца, як снег: холадам, непазбежнасцю, злосцю и той мужнасцю, якая толькі завецца гераізмам, а насамрэч ёсць суворай мужчынскай работай. Гэта – Панчанка. Першы верш, які нібыта ламае косці.

 

Злосна сказаў: «Уставай, пяхота!

Мы не на пляжы, а на вайне».

І лёг на змяіныя скруткі дроту.

І дзвесце салдацкіх запыленных ботаў

Прайшлі па яго спіне.

 

З таго часу пра вайну і пра чалавека больш зразумела – па-беларуску. Падаецца: рускія кніжкі – пра вайну наагул, і пра чалавека – наагул. Там я – ўсё яшчэ чытач, зачараваны і пакорны, а тут – герой, менавіта пра якога як раз і напісана.

Аднойчы бацькі бяруць нас з сабой на канцэрт. Віцебскі тэатр. Народу – процьма. Усюды – бел-чырвона-белыя сцягі. Выглядае гераічна. Першы раз бачу гэты сцяг, першы раз чую, каб па-беларуску размаўлялі так, што не хочацца рагатаць, як тады, на ўроках. Беларуская мова з кніжнае мовы  раптам становіцца мовай гутаркі. Дзіўна.

Мы праціскаемся ў залу. Чамусьці аказваемся ў першым радзе крэслаў. На сцэне стул, мікрафон, гітара – і нейкі хлопец у вышыванцы. Ну, думаю, зараз пачнецца – “цячэ вада ў ярок”.

Але пачынаецца Данчык.

Слоў для таго, каб выказаць свае пачуцці, у мяне няма. А пачуццяў столькі, што яны распіраюць горла і ломяць у скронях. Першы раз за жыццё адчуваю сабе немай. Аказваецца: пра гэта нельга па-руску. А як па-іншаму – не ведаю. Напісаць бы – напісала, а вымавіць – не магу.

І праз некалькі тыдняў здараецца галоўнае.

На беларускай паліцы адшукваецца Багдановіч. Не той, хрэстаматыйны, з засмучанымі ткаллямі і абавязковым “радзімым васільком” (падавалася, зараз яны даткуць – і пойдуць сёрбаць зацірку), а – мой, родны, чаканы, у якога закахацца – імгненне і назаўсёды.

З Багдановіча я пачынаю збіраць сваю беларускую палічку. Ротапрынт “Вянка”, трохтомнік з прозай і крытыкай, біяграфія, успаміны… Лёгкай, шпаркай хадою ўваходжу у багдановічава жыццё: як жывога, бачу жвавага, неабыякавага Адама Рыгоравіча, прыгажуню Марыю Афанасьеўну, Максіма – спачатку мамчын сынок, апасля – бацькаў сябра… Высачэзны, чорнавалосы, шыракаплечы   - як было не закахацца паэзіі ў такога паэта.

На адной со старонак нечакана адшукваецца знаёмае:

 

Мне доўгае расстанне з Вамі

Чарней ад Вашых чорных кос.

Чаму ж нядобры час прынёс

Мне доўгае расстанне з Вамі?

Я пабляднеў ад горкіх слёз

I трыялет пачаў славамі:

Мне доўгае расстанне з Вамі

Чарней ад Вашых чорных кос.

 

Успамінаецца: калі я прамаўляла на бацькоўскай кухне палымяныя словы супраць паэзіі, якая нібыта забівае жывую чалавечую гаворку, бацька, усміхаючыся, чытаў пра чорныя косы і запытваў: “А? Ну як? А гэта ж клетка самая цесная – не проста вершык, а трыялет! Але ж – жывое слова? Жывое?” Скарацца не хацелася, але адчувалася: сапраўды – жывое.

А потым настае філфак.

Мой філалагічны факультэт кожнай лекцыяй сыходзіў у легенды і міфы. Нам чыталі Алег Лойка і Ірына Скарапанава, нам пяяла старажытную рускую літаратуру Антаніна Шалемава і раскрываў сакрэты стараславянскай мовы Якаў Трэмбавольскі.На лекцыі Барыса Нормана мы ішлі пешшу праз увесь горад, калі раніца раптам заставала бесклапотных студэнтаў не дома і без грошай на праезд. Святлана Кузьміна пасярод семінара магла звярнуцца да партрэта Талстога на сцяне і далучыць графа да агульнай размовы, і ён сувора насупліваў на нас брыво і незадаволена хмыкаў. Мікола Хаўстовіч меланхалічна паўставаў за кафедрай і лёгка, нібыта само сабой зразумелае, выдаваў нам небачанае. З яго словаў атрымлівалася, што беларуская літаратура пачалася не з Багушэвіча зусім, і нават не з “Тараса на Парнасе”: грукацела нясупыннай гаспадаркай “Баркулабаўская хроніка”, таемна ўсміхалася праз турэцкія шаўкі Саламея Пільштынова, страшыў ля вогнішча Шляхціц Завальня.

Разам з літаратурай пачынае прыходзіць і мова.

Не проста словы, вымаўленыя з цвёрдым “ч” ці мяккім “ц”, не проста сказы, пабудаваныя “не па-руску”, не проста “трус” замест “кроліка” і “вёска” замест “дзярэўні”. Мова – як назапашаны тваімі продкамі скарб ведаў аб жыцці. Мова – як стос пытанняў да сябе і да сусвету. Мова – як сістэма сігналаў і рэакцый на знешнія абставіны. Калі мы жывем на небагатай зямлі побач з небяспечнымі суседзямі , калі нашыя алесі загорскія знішчаны, а нашыя васілі зацюканыя, калі я – такая ж, як яны, бо жыву там жа і гэтак жа, дзе захавалася іхняя памяць пра тое, як трэба жыць? Незвычайны чалавек пакідае па сабе літаратуру і навукова-тэхнічны прагрэс, а што пакідае чалавек звычайны, той, што жыве звычайнам жыццём, без безданяў і вышыняў таленту? Ён пакідае мову. Так атрымалася, што часцей мы размаўляем на мове іншага народа. Народа з іншым характарам, іншай гісторыяй, іншымі ментальнымі ўстаноўкамі. Ці не таму мы не можам знайсці свайго месца ў свеце? Жыццё мы пражываем сваё – монанацыянальнае, цярплівае, з цяжкай і руплівай працай, жыццё, якое трэба навучыцца трываць, у якім трэба навастрыцца адшукваць макулінкі вяселля і сонца – знайсці і выгадаваць невялікае, але ж смачнае калоссе ўласнага шчасця, да якога па-беларуску і сіноніма не падбярэш, таму што адзінае яно, выпакутаванае, зразумелае. А мовай карыстаемся – іншай, мовай народа вялікага і разнастайнага, размашыстага, народа, які не ведае меры ані ў добрым, ані ў злым, мовай, у якой усяго – занадта, задужа, залішне, як залішне ў рускай мове сінонімаў да слова “шчасце”.

Немагчыма быць героем у кніжцы, якая напісана не пра цябе. Толькі – персанажам, і у лепшым выпадку – персанажам другога плана. Мабыць, таму не бачна нашых рускамоўных пісьменнікаў на літаратурных небасхілах рускай літаратуры – раз-пораз мільгне, зазіхаціць зорачка – і да часу згасае.

Зразумела, пісаць я пачынала па-руску, але гэта было відавочна не тое. Літары складаліся ў словы, але ж на гэтым – усё. Ступар. Думкі са словаў не складваліся. Спрабавала і прозу, і вершы, і эсэ, але ж нічога не атрымлівалася. Але ж аднойчы – трэба было занатаваць бабуліны расповеды пра продкаў – я раптам вырашыла: а што, калі паспрабаваць па-беларуску?

Усведамленне прыйшло з першых радкоў.

Я – аўтар.

Так, аўтар. Крый божа, не пісьменнік (о, гэтая сакральная для філолага прафесія! Для іншых лягічна: калі пішаш – дык пісьменнік, але для нас – не. Дастаеўскі – пісьменнік, Караткевіч – пісьменнік, а я хто?). Але ж – аўтар.

Мая беларуская мова паводзіць сабе інакш за рускую. На ёй чамусьці немагчымы патас і мараль. Наадварот: кожную хвіліну так і цягне пасмяяцца, пажартаваць ці падкалоць хоць каго, а няхай бы і сябе, гэткую аўтаршу. Радкі атрымліваюцца шчыльнымі, насычанымі, словам цесна, думкам прасторна, усё як мае быць.

Падавалася: я – усемагутная! Мне падпарадкоўваюцца словы! Мне далі мову! Зараз, толькі яшчэ крыху часу – і я напішу такое і так, як яшчэ ніхто не пісаў!

Але ж нешта – ужо напісалі?

Было б наіўным лічыць, што беларуская літаратура вычэрпваецца беллітам, але я – быў час, лічыла. Але ж, калі ты становішся аўтарам, ты вымушаны звяртацца да калегаў. Гэта складана і не заўсёды прыемна: на кожнай старонцы цябе, такога малайца, чакае чарговы “удар со стороны классика”: аказваецца, усё тваё ўжо сказалі, і сказалі лепш за цябе. Тая белліт, якую ты спадзяваўся ашчаслівіць сваім з’яўленнем, зусім не жабрачка з заціркаю, і зусім не мужык-беларус, чорны сам, белы вус, у ёй гападарыць. Адпраўляюся у “Логвінаў”, прагна кідаюся да паліц.

Я – чытач.

У нас ёсць Барадулін, паэт, якога нават няма з кім параўнаць (дурная звычка школьнага літаратуразнаўства, маўляў, Купала – наш Шаўчэнка, Мележ – наш Шолахаў, Колас – наш Пушкін, “Новая зямля” – наш “Анегін”). У нас ёсць Федарэнка, празаік, якім немагчыма начытацца. У нас ёсць Вінцэсь Мудроў, у якога немагчыма не вучыцца. Ёсць Алена Масла і Раіса Баравікова для дзяцей, ёсць Людміла Рублеўская і Валер Гапееў для падлеткаў, і не толькі для дзяцей, і не толькі для падлеткаў, але ж барані божа ад пералікаў, каго-небудзь абавязкова пакрыўдзіш, пералічваючы, лепей так: для кожнага беларуса ёсць нешта самае-самае сваё у беларускай літаратуры – а колькі яшчэ будзе, пішацца ў гэты самы час! Мы – аўтары, і мы выконваем свой абавязак перад сусветам – выдыхаем, выпяваем, выціскваем з сябе мелодыі, у якія ператвараецца подых вышэйшых сілаў, якія пануюць над усім навокал. Хто паболей – пяе магутна, як валторна ці саксафон, хто паменей – выводзіць сваю сарамлівую мелодыю жалейкай, але ж нельга не пець – навошта ж тады нам далася мова?

Недзе тут трэба было б паставіць кропку – але гэта немагчыма. Ці можа быць кропка ў гісторыі пра тое, як да чалавека прыходзіць родная мова і як ён ідзе да яе? Так, нашай мове дадзена вялікае шчасце: да яе трэба ісці, праз цяжкасці і складанасці, праз раманы з іншымі мовамі, праз дзяржаўную забарону і ўласную ляноту, да яе трэба ісці, як ідзе да сваёй веры апантаны вернік, яе трэба здабываць, як здабывае доўгачаканае золата аляскінскі авантурыст. Наша мова – не для кожнага матчыная, падараваная разам з жыццём, яна бывае і бацькавай, бывае ўзнагародай за пошук і за паразуменне.

Менавіта таму кропку ставіць я не буду.

Бо ўжо не на ростанях.

Хутчэй – на паўдарозе.

А, як вядома, дарогу адужае той, хто ідзе

Тэкст таксама будзе апублікаваны ў часопісе "Дзеяслоў".

Цырымонія ўзнагароджання пераможцаў літаратурнага конкурсу "Экслібрыс" імя Аляксандра Уласава — 25 верасня