Чэслаў Мілаш: Скарга дамаў мінулага часу

Скарга дамаў мінулага часу

Нашы бальныя строі ўтаптаныя ў прах,
Нашы модныя стужкі згубіліся ў брудзе,
Дарагія каралі глыбока ў вірах,
А пярсцёнкі пакралі нядобрыя людзі.

Валасоў нашых колер змяніўся ад полымя:
Што майстры нам у косы ўпляталі натхнёна –
Кветкі, срэбныя зоркі, – у попел пайшло…

А калі з мора ўстане заранка, мы голымі
Паўз муры збудаванага зноў Вавілона
Крочым. Нешта прыгадваем. Хмурым чало.
Гошыца, 1944


Бедны хрысціянін глядзіць на гета

Пчолы абшываюць чырвоныя вантробы,
Мурашы абшываюць чорную костку,
Пачалося, раздзіраюць і топчуць шоўк,
Нішчаць дрэва і шкло, медзь, нікель і срэбра,
Гіпс і бляху, струны і трубы, крышталь –
Пых! – валасы людзей і поўсць жывёлы глытае
Фасфарычнае полымя з жоўтых сценаў.

Пчолы абшываюць соты лёгкіх,
Мурашы абшываюць белую костку,
Ірвецца папера, гума, зрэб’е, бавоўна, лён,
Цэлюлоза, жылы, валоссе, драты, змяіная скура,
Палаюць сцены, падмурак, валіцца дах, застаецца толькі
Пяшчаная, здратаваная, з абвугленым дрэвам без лісця
Зямля.

Павольна рыючы, рухаецца пад зямлёй вартаўнік –
Крот з чырвоным ліхтарыкам на ілбе.
Абмацвае пахаваных, лічыць, капае далей,
Класіфікуе попел па колеры выпарэнняў, 
Кожнага чалавека – па ўласным колеры спектру.
Пчолы абжываюць чырвоны след,
Мурашы абжываюць месца, дзе было маё цела.
Я так баюся вартаўніка-крата.
Яго павекі сцяжэлыя, бы ў патрыярха,
Што, схіліўшыся над агеньчыкам свечкі,
Доўга чытае кнігу быцця чалавекам.

Што я скажу яму, я, жыд Новага Запавету,
Які дзве тысячы год чакае вяртання Хрыста?
Ён пазнае мяне па знявечаным целе
І палічыць адным з памагатых смерці –
Адным з неабрэзаных.


Партрэт сярэдзіны ХХ стагоддзя

Хаваючыся за ўсмешкай братэрства,
Пагарджаючы аматарамі газетаў,
ахвярамі палітычнае дыялектыкі,
Вымаўляючы слова “дэмакратыя” з прымружаным вокам,
Ненавідзячы фізіялогію простых людскіх уцехаў,
Згадваючы пра тых, што жэрлі, пілі і кахаліся,
а праз хвіліну ім перарэзалі горла,
Ухваляючы дансінгі й масавыя гулянні
як прафілактыку масавых беспарадкаў,
Гукаючы Літаратуру й Мастацтва, а думаючы пра цырк, –
Ён смяротна стаміўся
І ў сне або пад наркозам мармыча: Божа мой, Божа…

Ён нагадвае сам сабе рымляніна,
у якім культ Мітры змяшаўся з культам Хрыста.
Даўняя вера ў ім не пагасла.
Часам яму здаецца, што ім авалодалі дэманы.
Пляжыць мінулае, баючыся, што, калі спляжыць дашчэнту,
не будзе куды прытуліць галаву.
Найахвотней гуляе ў шахматы й карты,
каб не выдаць уласных думак.

Трымае руку на томіках Маркса, а дома чытае Евангелле.
Іранізуе з працэсіі, што выходзіць з разбуранага касцёла.
За спінай – руіны горада колеру конскага мяса.
У пальцах – апошняя памяць
пра фашыста, які загінуў падчас паўстання.
Кракаў, 1945


Джонатану Свіфту

Прашу парады, мой дэкане,
Бо на цябе – уся надзея.
Такое рэдкае спатканне,
Што пыха – кепская ідэя.

Рука прыбою б’е па гальцы,
Аж снег бялюткай пены выпаў.
А ў той рукі на кожным пальцы –
Зіхоткія смарагды выспаў.

Змрок наліваецца ліловы
І па тарфянісках ступае.
Над хатамі кыгычуць совы.
У печцы каша закіпае.

Парык. Манжэты. Побач карта,
Што крэсліш ты пяром гусіным –
Дзеля ўсяго, што ведаць варта,
Хоць бы насуперак усім нам!

На гэтай карце, мой калега,
І я шукаў свае маршруты –
Наведаў бераг Брабдынгнегу,
Быў у насельнікаў Лапуты

І ў еху, што гатовы жэрці,
Хоць кормяцца – уласным калам,
І ў рабскім страху жыць да смерці,
Быць шпегам, здраднікам, фіскалам.

Жыццё разбітае на ролі –
Знаёмы з гэтаю і з тою.
Хоць сэрца з’едзенае соллю,
Ды гэта сэрца не пустое,

Бо ў мудрагельскім асляпленні
Мне бачыць не перашкаджала,
Што свет не варты захаплення –
І захапляцца ім да шалу.

Дэкане, дзе такая вадкасць
І дзе знайсці такі пергамент,
Каб створанае мела вартасць,
Каштоўнейшую за атрамант?

Пазыч нам розуму, асветнік,
Як людзям вочы не мазоліць,
Бы той публічны прапаведнік,
Што ў сне ад сораму скуголіць.

Паэты тоўпяцца пры троне
І пра тыранаў пішуць кнігі,
Гнуць спіну торы, і ў паклоне
Ніжэй спіны цалуюць вігі.

Улада цешыць з непрывычкі
Сярод пашаны і бяспекі,
Хоць дастаткова лёгкай пстрычкі –
І вы ўжо ў пекле картатэкі.

Твой дом, дзе ўночы плачуць совы
І па-ірландску дождж цярусіць,
Надзейнейшы за мармуровы,
Дзе лаўрэат дрыжыць і хлусіць.

А ты гаворыш нам: “Людская
Гісторыя трывае, верце!
І хто канца яе чакае –
Загінуў незваротнай смерцю.

Цягні свой флот, нашчадак славы,
На нітках недасяжнай мары,
А ліліпуцкія дзяржавы
Пабіць каменнем – хопіць хмары.

Пакуль твае зямля і неба,
Шукай і за мяжой шукання,
Усё астатняе – ганебна”.
Я паспрабую, мой дэкане.
Вашынгтон, 1947


Ты, што пакрыўдзіць пасмеў…

Ты, што пакрыўдзіць пасмеў чалавека,
Боль і пакуты зняважыўшы смехам;
Блазны твае адгукаюцца брэхам,
Праўду і крыўду мяшаючы ў здзеку;

Маеш гурму падхалімаў, ахову,
Узнагароды, партрэты, парады;
Хтосьці табе пакланяецца, рады,
Што яшчэ дзень перажыў паспяхова…

Не расслабляйся! Паэт не забудзе.
Можаш забіць яго – з’явіцца новы.
Ён захавае ўсё ўчынкі і словы.

Лепш бы ты выбраў світанак зімовы,
Сук і пятлю ў справядлівыя суддзі.
Вашынгтон, 1950


Што бачыў велічным
Аляксандру і Олі Ватам
Што бачыў велічным, цяпер малое.
Пабляклі царствы, нібы медзь пад снегам.

Што ўражвала калісьці, больш не ўразіць,
Бо неадкрытых земляў – поўны космас.

На беразе ракі, як у маленстве,
Пускаю зноў караблікі з кары.
Манжэрон, 1959


Элегія для N.N.

Скажы, хіба для цябе гэта так далёка?
Ты б магла прабегчы па невысокіх балтыйскіх хвалях
І за дацкай раўнінай і букавым лесам
Збочыць да акіяну, а там зусім ужо побач
Лабрадор, белы гэтай парою году.
А калі ўжо цябе, што мроіла пра незаселены востраў,
Так палохаюць гарады і мірганне фараў на трасах, 
Ты б знайшла лясную сцяжыну праз самыя нетры,
Над сінечаю талых вод, па слядах ласёў і паўночных аленяў,
Аж да пакінутых залатых капальняў
Сьерас. За плынню ракі Сакрамента,
Між пагоркаў, парослых калючым дубам,
А пасля эўкаліптавым гаем. І трапіла б да мяне.

Што праўда, калі цвіце талакнянка,
Калі затока блакітная ўвесну з раніцы,
Я згадваю досыць рэдка пра дом між азёраў
І сеткі, што цягнуць пад шэрым літоўскім небам.
Тая купальня, дзе ты здымала сукенку,
Ператварылася ў чысты абстрактны крышталь. 
Цемра згусцілася мёдам каля веранды.
Пах рамянёў і малыя смешныя совы.

Як можна тады было жыць, не ведаю сам.
Стылі і строі зіхцяць і праходзяць па коле,
Усё меней выразна, усё бліжэй да фіналу.
І што нам з таго, што сумуем па рэчы ў сабе?
Веды пра тое, што час наш мінае, спалілі і коней
Ля кузні, і каланаду на рынку мястэчка,
І сходы, і парыкі матухны Флігельтаўб.

Знаеш сама, мы вучыліся шмат чаму.
Як у цябе забіраецца паступова
Тое, чаго забраць немагчыма – мясціны, людзі.
А сэрца не разрываецца, хоць павінна б,
А мы ўсміхаемся, ёсць жа гарбата і хлеб на стале.
І толькі згрызоты сумлення, што бедны попел
Печаў у Заксенхаўзене мог хваляваць нас болей,
Мог турбаваць нас больш ад нашых турботаў.

Ты прывыкла да новых, дажджлівых зімаў,
Да сценаў дому, з якіх змылі кроў нямецкага
Гаспадара, што не вернецца больш сюды.
Я таксама ўзяў толькі тое, што мог – гарады і краіны.
Двойчы не ўвойдзеш у тое самае возера,
Дзе высцілае дно альховае лісце
І аб ваду разбіваецца тонкі праменьчык.

Віны твае і мае? Невялікія віны.
Таямніцы твае і мае? Дробныя таямніцы.
Калі падвязваюць сківіцу хусткай, 
у рукі ўкладаюць крыжык,
І недзе брэша сабака, і ззяе зорка.

Не, не таму, што гэта вельмі далёка,
Ты мяне не наведала ў тую ноч або дзень.
З году ў год у нас выспявае, покуль зусім не агорне,
Абыякавасць, добра вядомая мне і табе.
Берклі, 1962


Ад цябе ніколі, мой горад

Ад цябе ніколі, мой горад, не мог я з’ехаць.
Вандраваў далёка, але вяртала назад, як шахматную фігуру.
Я ўцякаў па зямлі, а яна круцілася ўсё хутчэй.
І я зноўку быў там – з падручнікамі ў палатнянай торбе,
Углядаўся ў пагоркі праз вежы Святога Якуба,
Дзе хадзіў за маленькім канём маленькі аратай з плугам –
Відавочна, даўно нежывы.
Так напраўду, хто зразумее той горад і тое грамадства?
Кінатэатры “Люкс” і “Геліяс”, шыльды “Гальперн”, “Сегал”,
Прагулянкі па Свентаерскай, якая пазней – Міцкевіча…
Так, ніхто. Не ўдалося нікому.
А зрэшты, калі ўсё жыццё сілкавацца адной надзеяй,
То раней ці пазней усё ўбачыш празрыстым і рэзкім.
І, найхутчэй, пашкадуеш.
Берклі, 1963


Ars poetica?

Я заўсёды шукаў як мага больш ёмістай формы,
што не была б ні занадта паэзіяй, ані занадта прозай
і дазваляла б паразумецца, не выклікаючы
найцяжэйшых пакутаў – ні ў аўтара, ні ў чытача.

Ёсць непрыстойнае нешта ў самой сутнасці вершавання:
з нас нараджаюцца рэчы, якіх мы ў сабе й не падазравалі,
і мы міргаем вачыма, нібыта з нас толькі што
выскачыў тыгр – стаіць у святле і б’е хвастом па баках.

Слушна кажуць, што вершы дыктуюць нам духі,
хоць і не варта сцвярджаць, што гэтыя духі – анёлы.
Незразумела, адкуль бярэцца гэтая пыха паэтаў,
якія так часта саромеюцца, паказаўшы ўласную слабасць.

Хто з нас у цвярозым стане захоча быць царствам дэманаў,
што пачуваюцца ў нас як дома, гавораць на розных мовах
і, быццам ім было мала скрасці ў нас вусны і рукі,
спрабуюць – для ўласнай карысці – змяніць наш лёс?

Усё хваравітае сёння цэніцца болей,
і хтось нават можа падумаць, што я жартую
або – што я проста вынайшаў новы спосаб
ухвалення Мастацтва з дапамогай іроніі.

Калісьці людзі чыталі толькі мудрыя кнігі,
якія дапамагалі трываць няшчасці і боль.
Ды гэта не тое самае, што зазіраць у тысячы
твораў, якія паходзяць проста з псіхіятрычнай лякарні.

А свет – зусім не такі, як нам падаецца,
і мы – зусім не такія “мы”, пра якіх мы трызнім.
І людзі не парушаюць ветлівага маўчання,
каб заслужыць павагу сваякоў і суседзяў.

Карысць ад паэзіі ў тым, што яна нагадвае нам,
як жа няпроста застацца самім сабою,
бо дзверы нашага дому ніхто не замкнуў на ключы –
і нябачныя госці ўваходзяць, выходзяць…

Згодны, усё, што я тут расказваю, – не паэзія,
бо вершы пішуцца рэдка і неахвотна,
пад невыносным прымусам і заўсёды з надзеяй,
што толькі добрыя духі абралі нас інструментам.

Найвышэйшыя аргументы на карысць парадку:
з прамовы на савеце
сусветнай саюзнай дзяржавы ў 2068 годзе

Заклікаючы да парадку, мы не спадзяемся на воплескі.
Іхнія воплескі нам без патрэбы. Лаяльным
Грамадзянам мы й так гарантуем бяспеку,
А ўсё, што нам трэба ўзамен, – паслухмянасць.
Аднак жа, узяўшы да ўвагі багаты досвед,
Мы выражаем надзею, што людзі ацэняць,
Як моцна абраная намі адзіна разумная лінія
Адрозніваецца ад іхніх жаданняў і прапановаў.
Смела можам сказаць, што мы адны, ніхто іншы,
Вывелі іх з пустыні супярэчлівых думак,
Дзе сапраўднае ўжо не мела належнай вагі,
Бо й несапраўднае мела – роўна такую ж.
Мы ўратавалі іх з гэтай бясплоднай зямлі,
Дзе кожны бядак, сам-насам з уласным сумневам,
Медытаваў над сэнсам і бессэнсоўнасцю свету.
Ім апрыкла свабода – аголеныя жанчыны,
І хлеб ім не смакаваў, бо шмат яго мелі ў пякарнях.
Пад маскай мастацтва хавалі выбрыкі ўласнай нуды
І страх перад часам, што хутка – штодня! – сыходзіць.
Мы адны, ніхто іншы, адкрылі Закон Зацямнення,
Ведаючы, што розум, пакінуты сам сабе,
Пачынае думаць аб рэчах, для яго непасільных.
Мы адны, ніхто іншы, адкрылі Закон Паменшаных Мэтаў,
Даказаўшы ім, што галеча і крыўда – умовы шчасця.
І калі яны сёння шалеюць, лаячы забароны, 
Яны ўжо баяцца, што знікнуць гэтыя забароны.
Бо дзякуючы забаронам яны сябе бачаць большымі,
Чым ёсць насамрэч, – анёламі, якім замінаюць лётаць.
Іхняя праўда можа быць праўдай толькі насуперак нашай,
Ці насуперак нашай хлусні, што мы прымаем з гумарам.
Малочныя рэкі вабяць іх і палохаюць,
Яны б там знайшлі – нічога, то бок – сябе.
Вось жа, давайце скажам ясна й недвухсэнсоўна:
Мы правім жорстка, але не без іхняй згоды.
Па рассакрэчаных дадзеных, большасць з іх шэпча ў сне:
Хай блаславёныя будуць цэнзура і беднасць.
Берклі, 1968


Я натрапіў на гэта

Я натрапіў на гэта, пераходзячы вуліцу, і мне здалося, 
што гэта – увасобленае чалавечае прызначэнне.

Але яно не мела назвы, і мне прыгадалася іншая такая хвіліна, 
для якой я шукаў словаў – 
і знайшоў толькі праз дваццаць гадоў.

Зараз пачну нанова, буду шукаць на яве і ў сне, але баюся, 
што гэтым разам нявечны час скажа мне “стоп”.
Берклі, 1971


Калі я казаў

Калі я казаў праўду, шчэрыліся газетныя пацукі,
Быццам гаворачы мне: мы зубы на гэтым з’елі.
Мне заставалася толькі гадамі захоўваць пагарду,
Ведаючы, што трыумф урэшце належыць ім,
Бо ўсе яны па чарзе атрымоўвалі, што хацелі:
Кожны – яму адмераную порцыю небыцця.
Берклі, 1970

Уладар Албаніі

А можа, я ўжо зрабіў усё, што я мог,
Заплаціўшы, чым моц магла, сваёй мове,
Ведаючы, што ўзамен будзе толькі маўчанне?
А ўсё навокал спігмеілася дашчэнту,
І вось я вялікі паэт албанскага каралеўства,
Ды ўсмешка прыдворнай дамы ці ласка рэгента
Будуць, баюся, спозненаю ўзнагародай.
Берклі, 1972


Заняпад

Смерць чалавека – як заняпад магутнай дзяржавы,
Што мела вялікае войска, правадыроў і прарокаў,
Шмат багатых партоў і флот ва ўсіх акіянах,
А цяпер нікому не прыйдзе на дапамогу, 
ні з кім не падпіша міру.

Бо яе гарады апусцелі, жыхароў раскідала па свеце,
Зямля, што давала ўраджай, парасла пустазеллем,
Яе прызначэнне забытае, мова памерла,
Толькі трохі вясковых гаворак засталося высока ў гарах.
1975


Сакратары

Я толькі слуга невядомай, нябачнай рэчы,
Якая дыктуецца мне і некалькім іншым.
Сакратары, мы не знаем адно аднаго, раскіданыя па зямлі,
Разумеем няшмат. Пачынаем з сярэдзіны сказу,
Не дапісваючы да кропкі. А якое складзецца цэлае,
Нам не дазнацца – ніхто з нас яго ніколі не прачытае.
1975


Доказ

Ты ўсё-ткі адчуў на сабе пякельнае полымя.
Ты б мог нават сказаць, якое яно: сапраўднае,
З завостранымі крукамі, каб дзерці мяса
Па кавалку, да костак. Ты па вуліцы ішоў – і трывала
Смяротнае пакаранне, кроў сцякала з-пад бізуноў.
Ты ўсё помніш, а значыць, няма сумневаў: Пекла існуе.
1975


Скрынка

Таямніца кожнага жыцця –
у чорнай скрынцы, замкнёнай на лічбавы замок,
аплеценай каранямі дубу,
ляжыць да суднага дня
у лесе, дзе нема крычаць няствораныя звяры
і стракочуць электрычныя разрады.
1978


Без прычыны

Дабраславёнае будзь
Жыццё зламанае наша
Хай радасць народзіцца там
Дзе няма для яе прычыны

Сведка жывой прыгажосці
Вечнай вясны ў зеніце
Лунаю па-над сабой
І ўласным адчаем

Якая горкая моц
І колькі ўдзячнасці ў сэрцы
За тое што атрымаў
Калі гэта страціў
1977


Rue Descartes

Мінаючы вуліцу Дэкарта,
Я спускаўся да Сены, малады вандроўны барбар,
Разгублены, бо апынуўся ў сталіцы свету.

Нас было шмат, з Ясаў і Калажвару, Вільні і Бухарэста, 
Сайгона і Маракеша,
Мы сарамяжліва помнілі хатнія звычаі,
Пра якія казаць не належала тут нікому:
Пляснуў у ладкі – і прыбягае прыслуга, босыя дзеўкі,
Заклёны падчас дзялення ежы,
Малітвы хорам паноў і чэлядзі разам.

Я пакідаў за сабою пахмурны павет –
І ўваходзіў ва ўніверсальнае, здзіўлены, прагны.

Пасля шмат хто з Ясаў і Калажвару, з Сайгона і Маракеша
Быў забіты, таму што хацеў зрынуць хатнія звычаі.

Пасля іх сябры заваёўвалі ўладу,
Каб забіваць у імя прыгожых універсальных ідэяў.

А горад паводзіў сябе адпаведна сваёй натуры,
У адказ ва ўсё горла рагочучы ў цемры,
Выпякаючы доўгія булкі і віно разліваючы па гліняных збанах,
Рыбу, часнык і лімоны купляючы на базарах,
Глухі да гонару й ганьбы, да велічы й славы,
Бо гэта ўсё ўжо было і стала не болей чым
Помнікамі невядома каму,
Ледзьве чутнымі арыямі і фігурамі мовы.

Зноў упіраюся локцямі ў шорсткі граніт узбярэжнай,
Нібы вандроўнік вярнуўся з падземных краінаў
І раптам убачыў – святло, і круцяцца поры году

Там, дзе заняпала імперыя, а тыя, хто жыў, памерлі.
І болей няма – ні тут, і нідзе – ніякай сталіцы свету.
І вярнулі ўсім зрынутым звычаям добрае іх імя.
І цяпер я ўжо ведаю: час людскіх пакаленняў 
не падобны да часу Зямлі.

А з усіх маіх цяжкіх грахоў памятаю добра адзін:
Як ішоў лясною сцяжынай над плынню
І кінуў вялікі камень у змяю, што скруцілася на траве.

І ўсё, што мяне напаткала ў жыцці, было слушнаю карай,
Што раней ці пазней насцігае парушальніка забароны. 
1980


Падрахунак

Гісторыя маёй дурасці заняла б шмат тамоў.

Адны – пра тое, што я рабіў насуперак разуменню,
Як начны матылёк, які, нават ведаючы свой лёс,
Усё роўна ляцеў бы на полымя свечкі.

Іншыя – як я глушыў у сабе трывогу,
Як я не слухаў папераджальных шэптаў.

У асобных тамах – пра пыху і задаволенасць,
Калі я быў тым, якому толькі здаецца,
Які пераможна крочыць і нават не падазрае.

І ўсё гэта разам мела б сваім прадметам жаданні.
Каб жа хоць мае ўласныя. Дзе там! На жаль, я ляцеў
На злом галавы, бо хацеў быць падобным да іншых,
Баючыся ўсяго, што ўва мне было дзікім, нясціплым.

Гісторыі сваёй дурасці я ўжо не напішу –
Позна, а па-за тым – цяжка дайсці да праўды.
1980


Рэкі

Пад рознымі імёнамі толькі вас я і славіў, рэкі!

Вы і мёд, і каханне, і смерць, і танец.

Ад крыніцы ў таемных гротах, што бруіцца між замшэлага камення,

Дзе багіня са сваіх збаноў налівае жывую ваду,

Ад чыстых вытокаў у мураве, дзе бруяцца ручаінкі,

Пачынаецца ваш бег і мой бег, і захапленне, і знікненне.

Падставіўшы твар сонцу, аголены, я раз-пораз апускаў вясло ў ваду,

І праляталі дубовыя лясы, лугі, сасновы бор,

За кожным паваротам перада мной адкрывалася зямля абяцаная,

Дым вёсак, сонныя чароды, 
палёты берагавых ластавак, пясчаныя абрывы.

Паволі, крок за крокам, я ўступаў у вашыя воды,

І плынь моўчкі абдымала мне калені,

Ажно я даверыўся ёй, і мяне панесла, і я плыў

У вялікім адбітку неба ўрачыстага поўдня.

І быў на вашых берагах на пачатку летняй ночы,

Калі ўзыходзіла поўня і вусны зліваліся ў абрадзе.

У пошуме вашым ля прыстані мне чуюцца, як і тады,

Заклікі і абдымкі, і суцішэнне.

Мы адыходзім, б’ючы ва ўсе званы затопленых гарадоў.

Забытых вітаюць пасольствы старых пакаленняў.

І ваш несупынны рух забірае далей і далей.

І ні ёсць, ні было. Толькі вечна трывае імгненне. 
1980

Пераклала з польскай Марыя Мартысевіч.

 

Надрукавана ў 51-м нумары "Дзеяслова"