Дзмітрый Плакс: «Упершыню за многія гады ў Беларусь не прыедуць шведскія пісьменнікі…»

Цяпер усе яны па магчымасці перанесеныя па-за межы тэрытарыяльнай Беларусі: Варшава, Беласток, Львоў, Вільня… Закрыты шлях у Сінявокую і для многіх ініцыятараў беларуска-шведскіх праектаў, і нават для саміх творцаў. Але пра іх не забываюцца ў Шведскім Каралеўстве.

Напрыканцы снежня мінулага года пісьменнік і перакладчык Дзмітры Плакс атрымаў прэмію Шведскай акадэміі за распаўсюд шведскай культуры за мяжой. З гэтай нагоды мы вырашылі пагутарыць з Дзмітрыем – пра прэмію і не толькі.

 

Валерыя Кустава: – Дзіма, як лічыш, зробленае ў беларускім напрамку на культурніцкай дзялянцы за мяжой атрымлівае адпаведны водгук, розгалас на радзіме?

Дзмітрый Плакс: – Я неяк не вельмі задумваюся над такімі рэчамі… Які водгук можна ці трэба лічыць адпаведным?.. Раблю, што маю рабіць, ці што атрымліваецца рабіць. Мяне больш хвалюе якасць, я вельмі рэдка бываю задаволены сваёй працай. Часцей за ўсё не хапае часу, каб давесці, скажам, тыя ж пераклады да таго ўзроўню, да якога, як мне падаецца, іх можна давесці. Канечне, неразумна наракаць на ўмовы, але мой унутраны час рэдка адпавядае тым уяўленням пра хуткасць і павольнасць, якія звычайна маюць выдаўцы і рэдактары.

В. К.: – У сувязі з фактычна прыпыненнем ці, прынамсі, запавольваннем функцыянавання шведскай амбасады ў Беларусі – ці ёсць значныя змены ў супрацы, якая вялася ў беларуска-шведскім кірунку?

Дз. П.: – Змены ёсць як чыста практычнага характару, так і глыбока сімвалічныя. Пра апошнія ведаюць усе: замарожванне дзейнасці амбасады, ад’езд амбасадара Стэфана Эрыксана. Да першых жа можна аднесці амаль поўнае спыненне выдачы віз беларускім бокам, якое мела месца быць цягам шасці-сямі мясяцаў. Шведскія грамадзяне, так ці інакш уключаныя ў сумесныя праекты, у гэты час практычна не маглі наведваць Беларусь. Цяпер сітуацыя, як выглядае, змянілася, але калі гаварыць пра праекты, якія патрабуюць планавання – як тыя ж Дні шведскай літаратуры – то яны, канечне, моцна пацярпелі.

Ну, але культурніцкія сувязі развіваюцца згодна са сваёй унутранай логікай – і таму я спадзяюся, што, мякка кажучы, дзіўнаватыя захады ўладаў не моцна паўплываюць, да прыкладу, на жаданне чытачоў знаёміцца з перакладной літаратурай.

В. К.: – Як адзін з каардынатараў і ініцыятараў Дзён беларускай і шведскай літаратур, што праводзіліся ў Менску і іншых гарадах Беларусі, што скажаш, – ці будуць яны і надалей праводзіцца? Тое была і ініцыятыва на месцах, і афіцыйных дзяржаўных органаў, якія, прынамсі, часткова былі заангажаваныя ў арганізацыю свята…

Дз. П.: – Заснавальніца Дзён шведскай літаратуры ў Беларусі Марыя Сёдэрберг якраз адна з тых, каму адмовілі ва ўязной візе. Таму, думаю, сёлета, упершыню за многія гады, у Беларусь не прыедуць шведскія пісьменнікі і сумесных з беларускімі творцамі выступаў-вечарынаў не будзе.

Што ж да супрацы з мясцовымі ўладамі, то яна, вядома, была, бо гэта ж не нейкая партызанская дзейнасць, а адкрытыя публічныя мерапрыемствы. Але не мне табе казаць, што мясцовыя ўлады ці кіраўнікі ўстаноў не маюць уплыву на візавую палітыку.

В. К.: – Ведаю, што Дні шведска-беларускай культуры перанесеныя на тэрыторыю суседніх з Беларуссю краінаў – і цяпер супольныя выступы ладзяцца ў Вільні, Варшаве, Львове, Беластоку… Што, як на мяне, сімвалічна – бо ўсе гэтыя гарады не чужыя беларусам… І ты з’яўляешся актыўным удзельнікам тых выступаў.

Дз. П.: – Ну, “актыўным” – гэта перабольшанне… На “актывізм” не стае часу і сілаў, але я спрабую ўдзельнічаць у мерапрыемствах, на якія мяне запрашаюць, бо гэта, як мне падаецца, элементарная павага да арганізатараў. Адсюль, думаю, зразумела, што планаваннем гэтых мерапрыемстваў я не займаюся, і таму мне цяжка сказаць, чаму яны праводзяцца менавіта ў тых гарадах, але, напэўна ж, таму, пра што ты і сама кажаш – яны не чужыя беларускай культуры.

В. К.: – Як ты мяркуеш: ці магло б, пры нейкіх варунках, афіцыйнае беларускае кіраўніцтва (ці, скажам, папросту беларуская інтэлігенцыя – у якасці няўрадавай узнагароды) надзяліць цябе прэміяй ці якім медалём за распаўсюд беларускай культуры ў краінах Скандынавіі, у прыватнасці – у Швецыі?

Дз. П.: – Гэта, як ты разумееш, пытанне не да мяне. Я не магу сам ацэньваць сваю працу і працую, вядома, не дзеля прэмій. Да таго ж, людзей,  якія вартыя ўзнагародаў нашмат больш, чым я, таксама хапае. Так што...

Калі ж казаць пра саму ідэю – прэмію ці ўзнагароду за распаўсюд беларускай культуры – то, напэўна было б някепска такую ўзнагароду мець, проста, каб пры нагодзе яшчэ раз магчы сказаць пра тое, што беларуская культура не ёсць ізаляванай выспай, а мае дачыненні і сувязі з культурамі, лічы, усяго свету. З другога боку, не трэба перабольшваць значэнне нейкіх прэмій, у галіне культуры працуюць людзі, якім узнагароды не важныя. Ну, прынамсі, так павінна быць, як мне падаецца…

В. К.: – А як называюцца шведская прэмія і “намінацыя”, за якую ты яе атрымаў?

Дз. П.: – “Прэмія Шведскай Акадэміі за прадстаўленне шведскай культуры за мяжой”. Гэта, відаць, і намінацыя таксама.

В. К.: – Як часта ўручаецца названая прэмія?

Дз. П.: – Раз на год.

В. К.: – Хто ёсць суддзямі, хто абірае пераможцаў і якім чынам?

Дз. П.: – Шведская Акадэмія – цалкам закрытая арганізацыя, яны асабліва не распаўсюджваюцца пра свае спосабы і метады…

В. К.: – Як бы ты патлумачыў розгалас у беларускіх СМІ (БелаПАН, Радыё Рацыя, Беларускі Партызан, Саюз беларускіх пісьменнікаў, Радыё Свабода і іншыя) – практычна ўсе змясцілі навіну пра тваю прэмію, любяць цябе, цікавяцца?

Дз. П.: – Любяць, відаць, не мяне, бо я  не такая ўжо публічная асоба, каб усе рэсурсы дружна распаўсюджвалі інфармацыю пра мяне. Вось Акадэмію, пэўна, любяць. Ну і прэміі.

В. К.: – Ты ўвогуле часта адчуваеш, што беларусы табой ганарацца? Кажуць табе: дзякуй, Дзіма, што нас прасоўваеш за далёкай мяжой…

Дз. П.: – Не ведаю нават… Хутчэй за ўсё – не, не адчуваю… Прызнацца, увогуле пра гэта звычайна не думаю... Негатыўных рэакцый, асабліва на кантраверсійныя нейкія праекты, заўжды больш, чым пазітыўных, бо людзі абураныя ці раздражнёныя з большай ахвотай бяруцца за пяро, дастаткова паглядзець на дыскусійныя форумы і каментары ў інтэрнэце. Але, канечне, здараецца, што і прыемнае кажуць, праўда, у асноўным – знаёмыя, сябры, тыя, каму мая праца неабыякавая па вызначэнні... Зрэшты, чаму нехта мусіць быць мне ўдзячны? Я працую для свайго задавальнення, раблю ў пераважнай большасці выпадкаў выключна тое, што хачу рабіць – гэта я мушу быць удзячны за тое, што мне так пашанцавала – і я спрабую пра гэта не забываць.

В. К.: – Ці ўручалася Прэмія Шведскай Акадэміі яшчэ камусьці за наробкі менавіта ў шведска-беларускім кірунку?

Дз. П.: – Марыя Сёдэрберг атрымлівала такую прэмію гадоў 5-6 таму, але не ведаю, ці гэта было звязана з Беларуссю, ці па сукупнасці ейнае працы, бо Марыя працуе не толькі з Беларуссю, але і, напрыклад, з Расіяй, Афганістанам.

В. К.: – А колькі асобаў за ўсю гісторыю ўзнагароды яе атрымлівалі?

Дз. П.: – Не ведаю… У гэтым годзе другую такую прэмію разам са мной атрымала Хелен Сігеланд, якая шмат гадоў адказвала за падтрымку перакладаў шведскай літаратуры на замежныя мовы – спачатку ў Шведскім інстытуце, затым у Дзяржаўнай радзе культуры.

В. К.: – Кім і калі была заснаваная прэмія? Наколькі прэстыжнай лічыцца?

Дз. П.: – Прэмія Шведскай Акадэміі, адпаведна, заснаваная Шведскай Акадэміяй. Я не ведаю, наколькі яна лічыцца прэстыжнай: Шведская Акадэмія мае з дзясятак розных прэмій, якія ўручаюцца раз на год у часе ўрачыстага пасяджання Акадэміі.

В. К.: – Прысутнічаў на цырымоніі ўручэння?

Дз. П.: – Прэмію атрымаў, грошы спраўна пералічылі. На цырымоніі не быў.

В. К.: – Чула, што цырымонія тая прыходзіць з шыкам… Ці ў чым саступае, ці чымсьці падобная да ўручэння Нобеля?

Дз. П.: – Гэта ўрачыстае паседжанне, выніковае, за год. Яно адбываецца ў прысутнасці каралеўскай сям’і, транслюецца ў жывым эфіры па тэлебачанні – так вось і пабачыў, як там усё ўладкавана. Што да Нобелеўскай цырымоніі... Ну, паседжанне праходзіць у той самай залі, дзе лаўрэаты літаратурнай прэміі нобелеўскія лекцыі чытаюць... Мужчыны апранутыя ў фракі, жанчыны ў вечаровых строях...

В. К.: – Можа, там і чырвоная сцежка ёсць?

Дз. П.: – Такіх дэталей я не ведаю, я ж не хадзіў.

В. К.: – Чаму не пайшоў? Беларуская сціпласць?

Дз. П.: – Ты можаш сабе ўявіць мяне ў фраку? І я не магу. А там ёсць правілы – ці ты іх прымаеш, ці сядзіш дома. Усё проста.

В. К.: – А сур’ёзна: чаму ты не пайшоў? Ці толькі праз фрак?

Дз. П.: – Не, не толькі, прастуджаны быў моцна, хварэў. Дый не запрашаў ніхто, каб ужо надта настойліва, а я не люблю навязвацца.

В. К.: – А як запрашалі? Па тэлефоне, святочнай паштоўкай?

Дз. П.: – Ліст даслалі.

В. К.: – Нейкі ты не дужа радасны для лаўрэата… Што не так? Мала грошай ці задужа афіцыйна для цябе як для творцы?

Дз. П.: – Ага, грошай малавата. Вось каб 400 000, ці чатыры мільёны, а так...

В. К.: – А так – колькі? Многія дзеля гэтага і чытаюць… Толькі ў зразумелай валюце адкажы.

Дз. П.: – Недзе каля чатырох с паловай тысячаў еўра.

В. К.: – Вечна табе чагосьці для шчасця не стае…

Дз. П.: – Я жартую, трохі стомлены проста – год быў цяжкі.

В. К.: – Год твой ці шведска-беларускі?

Дз. П.: – І той і той, відаць. Але пра мой, пэўна, менш вядома. А ў ім шмат было працы, вельмі шмат… Плюс восень нейкая не вельмі ўдалая: зваліўся з ровара, тое-сёе паламаў, потым “паляцеў” жорсткі дыск на кампе, пазнікалі файлы, некаторыя з іх для мяне важныя, над чым доўга працаваў... Ну, не катастрофа, але і не так, каб вельмі весела.

В. К.: – Спачуваю. Але хіба часам такія моманты – штуршкі космасу. Аднойчы, памятаю, Някляеў расказваў, як у Фіндляндыі нейкую філасофскую паэму пісаў – а яна ўзяла і ўся “навярнулася” ў кампутары. Дык ён сеў і на адным дыханні “лёгкі” раманчык накатаў…

Дз. П.: – Я пішу павольна і цяжка, накатаць раманчык, ды яшчэ на адным дыханні – гэта не пра мяне. Але я не стаўлюся да сябе надта сур’ёзна, дыстанцыя да сябе самога, самаіронія – важныя для мяне рэчы. Маючы прэтэнзію на нейкі, скажам так, інтэлектуальны лад жыцця, я мушу заўжды падазраваць сябе ў тупасці, невуцтве, ляноце, весці сталы допыт сябе самога. А ў размове з сабой ты заўжды церпіш паразу, гэта як спрэчка з “падкаваным” дэмагогам, які “ведае” пра цябе “ўсё” і любыя твае аргументы сустракае прыкладамі, лічбамі, скептычным тонам і агульнай канстатацыяй тваёй па вызначэнні вінаватасці. Таму я рэдка што публікую і мне часта бывае лягчэй аддаць у друк тое, да чаго я сам не стаўлюся сур’ёзна, чым вырашыць, ці варта паказваць нешта, над чым я працаваў пяць гадоў. Гэта я да таго, што моцна не перажываю з-за страты тэкстаў і разумею, што людзям будзе што пачытаць і без тых опусаў, якія зніклі з жорсткага дыску майго кампутара…

В. К.: – На што патраціш прэмію? Мы доўга не маглі дамовіцца на гутарку, бо ў мяне ўзламалі скайп, а ў цябе якраз зламаўся кампутар… Купіш новы?

Дз. П.: – Спачатку так і збіраўся зрабіць, але вось здолеў адрамантаваць стары, нават нешта са зніклых дакументаў выратаваць. Грошы там не вельмі вялікія, нешта разышлося на зімовыя святы, астатняе – так, на бягучыя выдаткі...

В. К.: – Ты заўжды спрабуеш рабіць праекты (твае кнігі сапраўды можна назваць арт-праектамі), адрозныя адзін ад аднаго, але ў плакс-стылістыцы… Над чым цяпер працуеш, пра што можна расказаць?

Дз. П.: – Так, я звычайна кажу, што не лічу кніжку пакетам са змесцівам з тэкстаў, мяне цікавіць сувязь вербальнага з візуальным, розных “агрэгатных станаў” слова: гукавога, знакавага, вобразатворнага…

Я не вельмі люблю распавядаць пра тое, над чым працую “для сябе”, бо ніколі не ведаю, ці будуць у гэтай працы нейкія публічныя вынікі. А публічная мая праца ў апошнія гады складаецца амаль цалкам з напісання драматургічных твораў – я працую кімсьці кшталту “хатняга драматурга” ў Радыётэатры Шведскага радыё і, як гэта ні дзіўна гучыць, за літаратурную працу мне плацяць грошы. Што само па сабе прыемна…

 

“Літаратурная Беларусь” // “Новы час”, 26 красавіка 2013

Аўтар фота Tove Falk-Olsson