Федарэнка і праклятыя: рэцэнзія на кнігу Андрэя Федарэнкі

Федарэнка А. Мяжа. Мінск: Літаратура і мастацтва, 2011.

Беларускую літаратуру іначай чым “праклятай” і не назавеш.  Бо якой бы моцы талент у ёй ні з’явіўся, чытачы будуць прадаўжаць нудзець сваё класічнае:  “А беларусы нікога не маюць!” 

З’явіся заўтра ў ёй Камю ці Іянэска, Сартр ці нават уласная Сімона дэ Бавуар, тутэйшы чалавек нават вокам сваім блакітным не міргне – перакананне, што на зямлі нашай не могуць нараджаццца творы, вартыя ўвагі сярэднестатыстычнага грамадзяніна, застаецца непахісным ужо не адно дзесяцігоддзе.

Такія адносіны паміж чытачом і аўтарам можна акрэсліць як “феномен”, а можна – як пракляцце. 

У любым выпадку, беларускі пісьменнік больш за ўсё нагадвае Сізіфа. Нездарма гэты любімы экзістэнцыялістамі вобраз так часта ўзнікае ў нацыянальнай літаратуры апошніх дзесяцігоддзяў. Вобраз праклятага багамі цара не выпадкова вянчае і кнігуАндрэя Федарэнкі “Мяжа” – менавіта з Сізіфам асацыюе сябе аўтар у адным з найлепшых, як на мой густ, апавяданняў зборніка –“Мыла”. 

У ім пісьменнік апісвае некалькі “мыльных гісторый”, якія ён сам характарызуе як спробы наладзіць масток паміж “культурай і дзікасцю”, і прызнае, што кожнага разу яны заканчваліся яго паразай. Федарэнка ці то не захацеў, ці то не здолеў назваць прычыну, па якой яго сучаснікі з дзіўнай упартасцю супраціўляюцца любым спробам падпарадкоўвацца такім лагічным нормам чалавечых стасункаў, нормам, якія абсалютна натуральныя для любога еўрапейца. 

Хоць відавочна, што гэтыя, як быццам бы незразумелыя заганы маюць і сваю прыроду, і сваю гістарычную дынаміку. Асліны супраціў элементарным паняццям добрасуседства, камфорту, прыгажосці; незразумелае, але надта ўжо выяўнае нежаданне дбаць пра тых, хто побач, пісьменнік выводзіць на ўзровень абагульненняў… 

І гэта дае яму магчымасць па- іншаму ўсвядоміць ролю мастака ў сучасным свеце: 

“Хіба ж мы, работнікі пяра, не займаемся тым жа ўсё жыццё, як толькі “наразаем” раманы, п’есы, аповесці, навелы і кладзём іх для агульнага карыстання, паняцця не маючы, хто іх забірае, якая з іх каму карысць, у якую прорву яны знікаюць?..” 

Шмат такіх народжаных у тытунёвым дыме пытанняў задае аўтар чытачу і вуснамі свайго маладога героя з апавядання “Бунін-Марцінкевіч”. 

Ужо з першых радкоў гэтага – без перабольшання знакавага для беларускай літаратуры твора – пісьменнік здзіўляе вобразнай паралеллю, якую ён праводзіць, апісваючы свайго галоўнага героя, дваццаціпяцігадовага насельніка рэанімацыйнай палаты:

“Такі ў яго бадзёры, пераканаўчы голас, такі прыгожы твар з маладой русявай шчацінкай, так блішчаць яго мяккія вільготныя вочы, такі ён сам увесь урачысты, заміраны, як бы асветлены нейкім унутраным ззяннем. Міжволі хочацца думаць і верыць, ці не Усявышні гэта вырашыў лішні раз злітасцівіцца над неразумнымі людзьмі, даць ім яшчэ адзін шанс, і спусціў да іх з нябёсаў свайго чарговага пасланца… Аналогія тым больш напрошваецца, што “пасланец” літаральна раскрыжаваны – у венах абедзвюх рук па кропельніцы, з грудзіны, з-пад саменькага сэрца, тырчыць адна трубка, суровымі ніткамі па-жывому да скуры прышытая і бурым ад крыві і ёду пластырам залепленая, са спіны – другая” . 

Вобраз паміраючага балбатуна-“філосафа”, які на парозе смерці адкрыў для сябе ісціну, цікавы не толькі сваёй мастацкай пераканаўчасцю, але і тым, што ён аспрэчвае няхай даволі размыты, але ўсё ж больш-менш сфармаваны постмадэрнісцкі вобраз сучасніка, вобраз, створаны не столькі самой літаратурай, колькі філасофіяй постмадэрнізму. 

Федарэнка даволі паслядоўна і як быццам знарок праходзіцца па асноўных яе тэзах. 

Герой “Буніна-Марцінкевіча” ўпэўнены ў зададзенасці, прадвызначанасці лёсу, які паказваецца чалавеку ў знаках і сімвалах, у зацікаўленай скіраванасці Сусвету на адзінку і падпарадкавальнай яе залежнасці. Нават сваю страшную хваробу ён уяўляе як выніковае звяно непазбежнага ланцугу падзеяй. Ён верыць у Бога, “які паўсюль”, і адпаведна сумняецца ў множнасці ісціны. Затое не верыць у багацце выбару, падвяргае сумневу значэнне роўнасці і свабоды, прычым па ўсіх гэтых пытаннях ён выказваецца дастаткова разгорнута і паэтычна, іншым разам замяняючы аргумент эмоцыяй. 

На думку безыменнага героя “Буніна-Марцінкевіча”, воля – найбольш умоўны сярод тэрмінаў, бо, па яго назіранні, “можна быць шчаслівым замураваным у сцяне і вар’яцець ад няшчасця, валодаючы цэлымі краінамі або ўсім зямным шарам”. 

Вуснамі свайго балбатлівага героя (дарэчы, і яго “балбатлівасць” – вымушаная, бо гэта праява медыкаментознага ўмяшальніцтва) пісьменнік падвяргае сумневу аксіяматычную  ідэю свабоды як неабходнай ўмовы чалавечага шчасця, спяваючы гімн фізічнаму абмежаванню, якое адно толькі – у аўтарскай версіі – можа прывесці да разумення ісціны. 

Федарэнка бярэ на сябе смеласць сфармуляваць гэтую ісціну, зноў жа, сфармуляваць вельмі паэтычна:

“А ісціна, мушу сказаць, гэта зусім не набор пастулатаў, гэта не дубовыя максімы, не псеўдафіласофскія абстракцыі, нават – выбачайце за кашчунства! – не хрысціянскія або любыя іншыя рэлігійныя догмы, а! – драбяза, дэталькі, малюсенькія, штодзённыя, якіх мы амаль не заўважаем, а дарэмна, бо на іх трымаецца свет, на іх стаіць жыццё, з іх сумы ўрэшце і складваецца такое нібыта маленькае, але і такое неабходнае, такое сапраўднае – шчасце…” 

Аднак відавочна: тое, што аўтар разумее пад “драбязой, з якой складваецца, уласна, жыццё”, не зусім “драбяза”, а хутчэй за ўсё здатнасць адчуваць рэчаіснасць ва ўсім багацці яе праяваў, прынамсі, да такой высновы прыводзіць сам тэкст. 

Няспынная беганіна, мітусня, пошук, падманны росквіт магчымасцяў прымушаюць чалавека забыць пра небяспеку, крохкасць, безабароннасць і хуткаплыннасць яго жыцця, разам з тым пазбаўляючы і адчування сапраўднасці. 

 З аднаго боку, галоўны герой Федарэнкі перажывае за тое, што людзі не здатныя без знешняга штуршка ацаніць падарунак жыцця, з другога – не робіць нічога для таго, каб захаваць жыццё ўласнае… 

Аднак у фінале апавядання аўтар апісвае дзве смерці (галоўнага героя і яго суседа па палаце), як быццам нагадваючы, што чалавек бяссільны перад махавіком быцця, незалежна ад таго, задумваецца ён над сэнсам светабудовы, ці не. 

Такім чынам, само быццё не пакідае чалавеку выбару, сведчыць аўтар. 

Чаму тут так доўга і нудна расказваецца пра “Бунін-Марцінкевіча”? А таму, што адно гэтае апавяданне Федарэнкі ўмяшчае ў сябе больш філасофскіх развагаў, чым уся беларуская проза апошнягадзесяцігоддзя разам узятая! 

Ды і сам Федарэнка такі сур'ёзны, заклапочаны – сабой, літаратурай, праклятымі пытаннямі – хоць ты яго на пігулкі рэж ды людзям для одуму прапісвай… Але ён і без нас рэжа. Рэжа сваё жыццё на кавалкі, сшывае ў радкі і выдае раман-эсэ пад назвай «Мяжа». 

Можна сказаць, што гэта аўтабіяграфія, шчодра разбаўлеўленая вадзічкай развагаў над прыродай творчасці. 

А можна сказаць – гэта тэорыя літаратуры, замяшаная на фрагментарных успамінах уласнага жыцця. 

У любым выпадку – тыповы выпадак «два ў аным», як толькі і можа быць у чалавека, апантанага літаратурай. Пры чым, асобна трэба заўважыць, што апантанасць Федарэнкі выходзіць за межы звычайнай пісьменніцкай цікавасці, і балансуе на мяжы вар'яцтва і прыстойнасці. 

Непрыстойнасць «Мяжы» не ў дурацкіх показках мінулага стагоддзя… І не ў падлеткавых фантазіях, якія патыхаюць Захер-Мазохам... І нават не ў сцэнах з жыцця «кулькоўскага» інтэрната… Непрыстойнасць яго ў шчырасці, якая ў прынцыпе і не шчырасць, а самы сапраўдны экзгібіцыянізм душы. 

Слоўны экзгібіцыянізм пісьменніка настолькі яркі, што яго можна было б назваць яго ўласным творчым метадам, аўтар, дарэчы, усведамляе гэта сам, бо піша: 

«Бедныя мы, літаратары, людзі. Безабаронныя, аголеныя, якія тое і робяць, што падстаўляюцца, і глыбока яны няшчасныя, бо няма ў іх нічога асабістага – усё напаказ, як, выбачайце, у публічнай дзеўкі». 

Федарэнка, мяркуючы па тэксце «Мяжы», прыймае экзгібіцыянізм і як метад, і як наканаванасць, і як непазбежныя выдаткі пісьменніцкай прафесіі. 

Але, як ён сам сцвярджае, у выроку гэтай сізіфавай працы ёсць і момант узнагароды – калі «літаратура пачынае не толькі браць, але і аддаваць». 

Сярод такіх момантаў-бліскавіц ці не галоўныя – хвіліны празрэння, калі пісьменніку ва ўсёй аптычнай яснасці адкрываюцца падсвядомыя матывы яго ўласных дзеянняў. 

Апошнія старонкі рамана даюць мажлівасць адчуць амаль фізічнае задавальненне, якое атрымлівае пісьменнік, зразумеўшы скрыты рухавік, што гнаў яго ўсё жыццё да асадкі і паперы:

«Вось цяпер нам крыху лягчэй. Цяпер мы можам паспрабаваць падступіцца да адказу на пытанне: чагочалавек да 42 гадоў пісаў і быў шчаслівы гэтым, а потым узнікла апатыя і нават агіда да літаратуры? 

Гэта была няроўная барацьба з часам. Дзіцячае, наіўнае жаданне такім чынам перастрахавацца, абараніцца ад непазбежных, страшных, пастаянных Сыходаў. 

І літаратура – выдумка, фантазіі – бачыліся адзінай магчымасцю змагання з Часам і з Сыходамі (у тым ліку і з уласным сыходам). У пісанні, на паперы Час можна было не проста спыніць, зафіксаваць – яго можна было нават павярнуць назад (...). 

Непазбежна трэба было прыйсці – і прыйшоў – да казуістыкі, што рэальнае жыццё – гэта пабоі, небяспека, міліцыя, жаночыя здрады, абразы, недавер, хлусня, беднасць, прыніжэнні, выжыванні, боль, кроў, аперацыі, бальніцы; што рэальнае жыццё – «кніга, поўная трывог, падманаў, гора, зла», і рана ці позна аграмадныя, бязлітасныя колы накрыюць, раструшчаць і пацягнуць у жудасную, беззваротную цемру, і будзе прыгаворваць мужычок, працуючы над жалеззем, бязглуздыя словы па-французку… 

А таму к д'яблу яго, ваша рэальнае жыццё! – лепш добраахвотнае вар'яцтва, ружовыя акуляры, лепш жыць ілюзіяй, імітацыяй жыцця, «ценямі ценяў», лепш проста гуляць у яго!» 

Вось, здавалася б, і ўсё. Таямніца ўласнай творчасці, гэтага шалёнага гону праз чатыры дзесяцігоддзі, раскрытая. Можна прысесці і адпачыць… Але тут та і па-а-акаціўся камень! 

Бо літаральна праз старонку, у самых што ні ёсць апошніх радках раману, аўтар прыходзіць да думкі, што проста жыць – фізічна існаваць і выжываць – НАСУПЕРАК УСЯМУ – і ёсць найвышэйшы на зямлі талент! 

Што тут скажаш? Мяжа пяройдзена! 

Вырок і наканаванне гоняць пісьменніка да новай вяршыні, да новай кнігі, да новых таямніцаў жыцця.

 

Ганна Кісліцына, bellitaward.blogspot.com