Менскі адрас Тодара Кляшторнага

Месца, дзе стаяў дом Т. Кляшторнага

Сёньняшнімі менчукамі ён успрымаецца як пасёлак мотавэлязаводу, аднак узьнік ён нашмат раней за сталічнага вытворцу ровараў.

Тодар Кляшторны

Тодар Кляшторны

Забудоўвацца пачаў яшчэ зь сярэдзіны 1920 гадоў, атрымаўшы назву Пасёлак Камінтэрн. Сярод першых яго вуліц былі Заводзкая, Фабрычная, завулак Рабочы — яны нават захавалі з таго часу свае назвы. Пазьней зьявілася Вэлязаводзкая. Была тут і вуліца з зусім экзатычнай, як на сёньня, назвай — Стандартная. Была і Батарэйная (цяпер — Судмаліса), названая, праўда, не ад ацяпляльных батарэй, а ад батарэй вайсковых — бо паралельна ідзе яшчэ і Стралковая. Іншыя вуліцы атрымалі імёны адмірала Нахімава, маршала Рыбалкі, рэжысэра Станіслаўскага і пісьменьніка Сэрафімовіча. А калі сюды праклалі мэтро, дык станцыю назвалі Пралетарская — маўляў, рабочы раён з даўняй гісторыяй. Мне ж як дасьледчыку літаратуры гэты раён цікавы яшчэ і тым, што ў 1930 гады тут жыў вядомы паэт, удзельнік згуртаваньняў «Маладняк» і «Ўзвышша» Тодар Кляшторны.

Гэта быў паэт зь яркай глыбокай індывідуальнасьцю, чыя творчасьць, асабліва раньняя, ніяк не хацела ўпісвацца ў жорсткія рамкі савецкай літаратуры. Кляшторны ствараў сваю арыгінальную, альтэрнатыўную вобразную сыстэму, а яго творчая манера набліжалася да эстэтыкі мадэрнізму і дэкадансу зь яе «скокамі сьмерці» і паэтызацыяй багемнага ладу жыцьця. Адным з найбольш яскравых і запамінальных вобразаў, выведзеных паэтам, стаў вобраз «ледзяной гітары», які ператварыўся ў своеасаблівую творчую візытоўку Тодара Кляшторнага:

Зь вішнёвых хмар на ледзяной гітары
Заплакала зара па сонечнай вясьне,
І быццам зь вёснамі разьвеяныя мары
На успамін застылі на вакне.

Ох, і не давала спакою крытыкам і літаратуразнаўцам гэтая ледзяная гітара! Што казаць, калі ўжо нават сам вобразны лад вершаў выклікаў пярэчаньні ды абвінавачваньні ў шкодных ухілах. «…Ледзянымі сярпамі / Выйшла восень рабіну касіць»… «Пчолы ледзяныя кружацца ў гальлі»… «Засьвістаў ледзяным салаўём»… Што гэта яшчэ за ледзяны салавей? Не разумеем такога! Пэсымізм і ўпадніцтва! І ўвогуле, зашмат лёду!

Раздражняў крытыкаў і вобраз чаркі, кілішка і, як адзначыла ў адным з дасьледаваньняў Ірына Багдановіч, усяго, што адносілася да in vino veritas.

«Хачу сьпяваць, / Хачу маліцца / Над чаркай выпітых гадоў»… «Як сумна, любая, дакоры / З твайго кілішка выпіваць»… «Вячэрняю зарою / З пунсовай шклянкі белая зіма / Частуе Менск наліўкай ледзяною»… Зады мяшчанска-багемнай псэўдарамантыкі! Эстэтычны алькагалізм!

«Юнацтва — ром… А першы пацалунак — / Агонь сьвячы над кветкамі труны»… «Як скора, любая, ў завеях залатых / Сівымі пальцамі / Наш верасьнёвы вечар / Сыграе „requiem“ на струнах ледзяных»… Шкодныя анарха-дэкадэнцкія настроі! Варожая нам філязофія тугі і завяданьня!

«Хто першы раз над вуснамі любімай / Агнём душу і сэрца апаліў, / Той першы крок да дальняе магілы / Ужо зрабіў»… «На скаце дзён праз чорнае вакно / Стары карчмар нас разьлічыцца просіць / За п’янае юнацкае віно»... Клясавая дробнабуржуазная псыхалёгія! Невысокі ўзровень грамадзянскай самасьвядомасьці!

«Ў жыцьцёвай цемені хто зорнымі страфамі / Закаласіў так стынучую тлень, / Сьлязамі бацькаўшчыны, горкімі сьлязамі / Хто перасыпаў золата паэм?!»… Супярэчлівасьць і абмежаванасьць сьветапогляду! Аднабаковае бачаньне рэчаіснасьці!

«Крайнім выражэньнем ідэйнага тупіка», у які зайшоў Кляшторны, літаратуразнаўцы савецкага часу называлі яго паэму «Калі асядае муць» (1927) — тую самую, у якой ён вуснамі захмялелай цыганкі рызыкнуў прамовіць: «Ходзім мы пад месяцам высокім, а яшчэ пад ДПУ». Тодар Кляшторны быў арыштаваны тым самым ДПУ і расстраляны 30 кастрычніка 1937 году ў шэрагу больш за 100 прадстаўнікоў беларускай інтэлектуальнай эліты. Дзе дакладна ён пахаваны — высьветліць так і не ўдалося. Можа, напраўду ў Курапатах, а можа і ў Сьляпянскім лесе, цяперашнім парку імя Чалюскінцаў.

Верш “Калі сьпяваюць буруны” – адзіны на Беларусі паэтычны аўтограф Т. Кляшторнага. 1933 г. З фондаў БДАМЛМ.

Верш “Калі сьпяваюць буруны” – адзіны на Беларусі паэтычны аўтограф Т. Кляшторнага. 1933 г. З фондаў БДАМЛМ.

А вось дзе паэт жыў, якія мясьціны ў Менску зьвязаныя зь яго апошнімі гадамі — акурат вядома. Літаратар-эмігрант Сымон Шаўцоў, сусед Тодара Кляшторнага па кватэры, успамінаў, што жыў паэт зь сям’ёй «на пасёлку Камінтэрн», з Дому пісьменьнікаў вяртаўся дахаты звычайна «па прагнілых дошках ходніку на Ляхаўцы». З цэнтру празь Ляхаўку найзручней было дабрацца па вуліцы Кастрычніцкай (былой Ніжне-Ляхаўскай), і, думаецца, менавіта па ёй паэт некалі ішоў «у абдрыпаных нагавіцах: адна калашына закасаная вышэй калена, другая — спушчаная на падраны чаравік. Нёс на руках сваё малое дзіця, а за ім дробненька тупала ягоная малая, шчуплая жонка. За жончыну спадніцу трымалася малая дачушка. „Тодарка, родненькі, не ўпусьці дзіцятка!“ — паўтарала жонка. Тодарка быў крыху падпіты».

«Кляшторны часта насіў з сабою ў клетцы канарэйку, якую вучыў размаўляць, — успамінаў С. Шаўцоў. — Рабочыя-муляры ведалі, што ён — паэт. З рыштаваньняў пабачаць яго й гавораць: „Вунь, ідзе пралетарскі паэт!“ Пыталіся: „Як сьпявае канарэйка?“ „Не сьпявае, а плачыць у клетцы канарэйка“, — адказваў Тодар».

Тодар Кляшторны. Сяброўскі шарж Цфаніі Кіпніса. 1932 г.

Тодар Кляшторны. Сяброўскі шарж Цфаніі Кіпніса. 1932 г.

Гісторыя захавала і дакладны адрас Тодара Кляшторнага: вуліца Фабрычная, д. 10/4, кв. 7. Тут паэт жыў да самага арышту, які напаткаў яго 3 лістапада 1936 году.

Дом № 10 на сёньняшняй Фабрычнай ёсьць. Толькі пабудаваны ён ужо ў 1986 годзе і налічвае 9 паверхаў. Cтары ж дом, у якім жыў паэт, месьціўся літаральна побач — на рагу зь 1-м Фабрычным завулкам (як нам і падказвае дробавы нумар 10/4), на адной лініі з захаваным двухпавярховікам, які займае цяпер фірмовая кандытарская крама «Камунарка». Атрымліваецца, што сёньня на месцы паэтавага жытла — звычайны шырокі газон. Шторазу, мінаючы яго, я мару пра тое, што калі-небудзь тут, на гэтым месцы, паўстане помнік Тодару Кляшторнаму. Магчыма, ён будзе аздоблены стылізаванай «ледзяной гітарай», магчыма кляновымі лістамі, а магчыма і клеткай з канарэйкай — на што хопіць фантазіі ў скульптара. Хочацца верыць, што нават праз шмат гадоў пасьля трагічнай сьмерці паўсталы з забыцьця паэт вернецца дадому.

Гэты дом па Фабрычнай, збудаваны ў міжваенны час, яшчэ памятае Тодара Кляшторнага. Але жыў паэт ня ў ім.

Гэты дом па Фабрычнай, збудаваны ў міжваенны час, яшчэ памятае Тодара Кляшторнага. Але жыў паэт ня ў ім.

Віктар Жыбуль, Радыё Свабода