Міхась Андрасюк: "Кожны сам сабе прэзідэнт у сваёй хаце"

31 сакавіка Польскі Інстытут у Мінску і выдавецтва “Логвінаў” адкрылі Месяц польскай літаратуры ў кнігарні “Ў”. Першым госцем праграмы стаў беларускі пісьменнік з Падляшша Міхась Андрасюк, які прэзентаваў сваю дэбютную польскамоўную кнігу “Wagon drugiej klasy”.

Што значыць быць беларускім пісьменнікам у Польшчы? Ці адрозніваецца працэс стварэння літаратурных тэкстаў па-беларуску і па-польску? Ці змянілася стаўленне палякаў да беларусаў за гады незалежнасці? Якой польскія беларусы бачаць будучыню Беларусі? Пра гэта і многае іншае літаратар распавёў у студыі TUT.BY-ТВ.

“Навошта нам беларуская мова, калі яе няма ў Беларусі?”
 
— Спадар Міхась, як вы пачуваецеся падчас наведвання Беларусі?
 
— Нібыта на радзіме. Прычым гэтаксама я адчуваю сябе і ў Польшчы, на Беласточчыне.
 
— Дэбютны выступ перад мінскай аўдыторыяй атрымаўся?
 
— Раней я выступаў толькі ў Гродне і Брэсце. Не спадзяваўся, але на імпрэзу ў Мінску прыйшло шмат людзей. Мне сустрэча спадабалася, і, падаецца, я бачыў у вачах гледачоў зацікаўленне.
 
— Аб чым пісьменніка з Польшчы найчасцей пытаюць у Беларусі?
 
— Часта пытаюць, адкуль мы, беларусы, у Польшчы ўзяліся. Трэба тлумачыць, што мы жывем там спрадвеку. Гэта мяжа ездзіць з аднаго боку ў другі — людзі жывуць на месцы. Пытаюць таксама, чаму мы хочам быць беларусамі. Тут адказ просты: нашы продкі былі беларусамі, і мы імі застаемся, вывучаем мову, цікавімся тым, што адбываецца ў метраполіі.
 
— Аўтарытэтны беларускі гісторык у Польшчы Алег Латышонак, адказваючы на маё пытанне пра асіміляванне беларусаў у Польшчы, сказаў: “Мы таем, як снег на сонцы”...
 
— Гэта праўда. Працэс апалячвання ідзе несупынна. Асабліва выразна гэта бачна ў маладым пакаленні. Усё менш маладых людзей карыстаецца беларускай мовай. Хаця больш за 3 тысячы дзетак у школах вывучаюць беларускую мову. Але гэта ўжо не так шмат, як калісьці. Многім з нас выпадае адказваць на пытанне сваіх дзяцей: “Навошта нам беларуская мова, калі яе практычна няма ў штодзённым жыцці ў Беларусі?”. “Бо яна заўсёды была з нашымі продкамі. Няхай яна будзе і з намі”, — адказваем мы.

“Бацькі нам казалі: “Толькі не прызнавайцеся, што вы беларусы”
 
— Ці змянілася стаўленне палякаў да беларусаў за 20 год незалежнасці?
 
— Вельмі моцна. Пры Народнай Польшчы не было ні казахаў, ні ўкраінцаў, ні беларусаў з літоўцамі. Усё, што знаходзілася за ўсходняй мяжой, у Польшчы называлася рускім. Цяпер палякі пачынаюць бачыць розніцу.
 
Хаця ў штодзённым жыцці, у польскіх медыях Беларусь згадваецца мала. Сітуацыя ажыўляецца пры нагодзе прэзідэнцкіх выбараў ці чарговага разгону мітынга апазіцыі.
 
— То бок, як правіла, гэта негатыўны кантэкст?
 
— Хутчэй так. Але гэта не дзіва, бо адзін з асноўных прынцыпаў сённяшніх медыяў: дрэнная інфармацыя — ёсць добрая інфармацыя. Пра Японію да жудаснага землятрусу ў Польшчы таксама шмат часу ніхто нічога не казаў.

— Гледзячы на гэтыя негатыўныя падзеі ў Беларусі, ці не бывае вам сорамна перад палякамі за тое, што вы беларус?
 
— Бывае сумна, смутна, калі чуем, што малады чалавек невядома чаму атрымаў 3-4 гады турмы. Калі падчас дэбатаў у Сойме чуем закід адных палітычных сіл ў бок другіх: “А вы ідзяце ў накірунку Беларусі!”.
 
— Часам здаецца, што, нягледзячы на прынцыповую пазіцыю польскіх уладаў, Беласточчына ў Польшчы (ці Віленшчына ў Літве) досыць станоўча ставяцца да ўлады Аляксандра Лукашэнкі. Ці так гэта?
 
— Бывае такое, асабліва ў старэйшым, вясковым насельніцтве польскіх беларусаў, якое мала чым адрозніваецца ад іх раўналетак у Беларусі. Яны не ведаюць, што такое свабода слова, і ўяўляюць Беларусь такой, якой яе паказваюць па беларускім тэлебачанні: добрыя дарогі, чыстыя вуліцы, пенсіі на час, адсутнасць мафіі… У нас, у Польшчы, можна выходзіць на вуліцу, крытыкаваць прэзідэнта ці мэра горада, і ніхто за тое не штрафуе. Людзі, пэўна, уяўляюць, што і ў Беларусі можна ўсё.
 
У маладога пакалення стаўленне больш крытычнае. Больш за тое, многія маладыя людзі ў Польшчы адыходзяць ад беларускасці, каб не атаясамлівацца з гэтай беларускай дзяржавай, дзіўнай і малаеўрапейскай, як яны лічаць. Ці гэта сапраўды дзяржава альбо толькі палітычны твор на карце Еўропы?
 
— Ці не замінае датычнасць да беларушчыны прасоўвацца ў польскім грамадстве?
 
— Калі пры Народнай Польшчы мы ехалі вучыцца ў вялікія гарады, бацькі заўжды нам казалі: “Толькі не прызнавайцеся, што вы беларусы, праваслаўныя, бо нічога добрага не будзе”. Была такая партызаншчына, мы хаваліся. Але пасля 1989 года і палітычнай трансфармацыі ў Польшчы шмат чаго змянілася. Цяпер, калі маладзёны ў Варшаве кажуць, што яны беларусы, гэта ўспрымаецца са станоўчым зацікаўленнем. Гэтак, 25-26 сакавіка ў Польшчы адбываліся акцыі салідарнасці з Беларуссю. Дык разам з беластоцкімі беларусамі на вуліцы выйшлі і маладыя палякі.
 
Калі ў Беларусі адбываецца канфлікт паміж уладамі і Саюзам палякаў, на беларускую меншасць у Польшчы гэта таксама не пераносіцца.
 
“Думаю і бачу сны на дзвюх мовах”
 
— Ад палітыкі — да творчасці. Калі ў вас з’явілася жаданне пісаць?
 
— Як не дзіўна, я заўсёды хацеў пісаць. Калі ў пачатковай школе мае аднакласнікі казалі, што хочуць стаць касманаўтамі ды капітанамі, я казаў, што буду пісаць кніжкі. Так урэшце і атрымалася, хоць выспяваў я да гэтага вельмі доўга.
 
Як і шмат хто з беларусаў Польшчы, яшчэ ў школе пачынаў друкавацца ў тыднёвіку “Ніва”. Потым быў доўгі-доўгі перапынак, і толькі ў 40 год выйшла друкам мая першая кніга.
 
— Даволі незвычайна. Да гэтага спрычыніліся нейкія асаблівыя жыццёвыя варункі?
 
— Не. Проста з’явілася жаданне выявіць сваё бачанне свету, людзей праз літаратуру. Увогуле складана сказаць, чаму людзі пішуць кнігі, малююць ці спяваюць. Чаму птушка спявае? Чаму кветка расцвітае? Проста так ёсць.
 
— Асноўная тэма вашых твораў — свет людзей, што жывуць на беларуска-польскім памежжы. А для каго вы пішыце? Ці ставіце перад сабой звышмэты?
 
­— Мяняць праз сваю літаратуру свет не збіраюся. Калі пішу, нават не думаю, што будзе з кнігай далей. Ніколі таксама не планую, што ў гэтым годзе павінна выйсці кніжка, а ў наступным дзве, не вызначаю тэрміны…
 
Пішу перадусім таму, што ёсць унутраная патрэба, не думаючы, хто гэта прачытае: жыхар памежжа, правінцыі ці метраполіі. Прачытае той, каму будзе цікава. Таму і пісаць стараюся так, каб было цікава.
 
— Спачатку вы зарэкамендавалі сябе як беларускамоўны пісьменнік, але ў мінулым годзе выйшла ваша першая польскамоўная кніга “Вагон другога класу”? Спрабуеце заваяваць польскамоўнага чытача?
 
— Беларуская была маёй першай мовай. Польскую пачаў вывучаць, калі пайшоў у школу. Тое, што я беларускамоўны аўтар, было натуральна ад самага пачатку. Аднак калі чалавек паўстагоддзя жыве паміж палякамі, побач з імі, польская мова таксама становіцца роднай і натуральнай.
 
— Ці адрозніваецца працэс стварэння беларускіх і польскіх тэкстаў?
 
— Калі шчыра, па-польску мне пісаць хутчэй. Як пішу па-беларуску, часам уключаюцца тармазы, калі трэба скарыстацца слоўнікам, знайсці дакладнае слова. У штодзённым бытаванні для вырашэння задач хапае некалькіх соцень словаў, а ў літаратуры патрэбны тысячы.
 
— А на якой мове вы думаеце?
 
— На польскай і на беларускай. Сны таксама часам сняцца па-польску, а часам па-беларуску. А яшчэ на падляшскай гаворцы ­— гэта мая трэцяя мова, якой карыстаюцца тысячы людзей старэйшага пакалення на беларуска-польскім памежжы.
 
— Якія былі водгукі на першую польскамоўную кнігу?
 
— Я хваляваўся, што яна знікне ў літаратурным акіяне, бо ў Польшчы штогод выдаюцца сотні тысяч кніг. Аказалася, што не. Кніга пайшла значна далей за Падляшша. Узяць у мяне інтэрв’ю прыязджаюць журналісты з усёй Польшчы. Кажуць, у польскай літаратуры з’явілася нешта новае. Можа, таму і новае, што кніга насычаная Усходам і з-за польскіх слоў вытыркаецца беларуская душа.
 
Мне ж падаецца, што “Wagon drugiej klasy” — не столькі польская ці беларуская кніга, колькі чэшская ці сярэднееўрапейская, бо падобны свет існуе не толькі на нашым польска-беларускім памежжы. Такую ж правінцыю і мястэчкі можна знайсці ў Славакіі, Чэхіі, Літве і дзесьці яшчэ.

“Калі сапраўднай беларускай дзяржавы не існуе, трэба ствараць мікрадзяржавы ў кожнай хаце”
 
— Кім вы сябе лічыце — беларускім пісьменнікам у Польшчы ці польскім пісьменнікам, які піша па-беларуску?..
 
— Гэтай польскай кнігай нарабіў сабе праблем, бо раней у мяне былі толькі беларускамоўныя кнігі і мне не трэба было думаць, як адказаць на гэта пытанне. Напэўна, я беларускі пісьменнік у Польшчы. Мова — інструмент. Музыка ж можа зайграць на скрыпцы, піяніна, трубе...
 
Апроч таго, я лічу сябе чалавекам Вялікага княства Літоўскага. Мае продкі стагоддзямі жылі на “заходніх крэсах” ВКЛ, паміж палякамі і беларусамі.
 
— Напрыканцы не магу не задаць моўнае пытанне. Ці бачыце вы будучыню краіны беларускай дзяржавы без беларускай мовы — расійскамоўную Беларусь?
 
— Тэарэтычна, так. Дзесьці ў Паўднёвай Амерыцы ж існуюць незалежныя іспанскамоўныя дзяржавы, ёсць англамоўная Аўстралія…
 
Але побач з вялікай Расійскай імперыяй мова выконвае і іншыя функцыя. Напрыклад, яна можа быць інструментам русіфікацыі беларускай душы, менталітэту. Таму, баюся, расійскамоўная Беларусь не выжыве ў бясконцасць. Калі ў нас не будзе адзінай беларускай дзяржаўнай мовы, сумняюся, ці зможам праз 100 год паказаць на карце Беларусь.
 
Таксама перакананы, што беларуская мова павінна пачынацца дома, у кожнай сям’і. Калі мы адчуваем, што сапраўдная беларуская дзяржава не існуе, трэба ствараць свае мікрадзяржавы ў кожнай хаце. Гэтак, у нас на Беласточчыне калісьці ўсе беларускія сем’і размаўлялі па-беларуску. Польшчы не існавала на палітычнай карце Еўропы 120 гадоў, але польская мова жыла ў кожнай сям’і.
 
Па вялікім рахунку, дзяржава, прэзідэнт, губернатар і іх стаўленне да мовы тут ні пры чым. Усё залежыць ад вас, бо кожны сам сабе прэзідэнт у сваёй хаце.

“Навошта нам беларуская мова, калі яе няма ў Беларусі?”

 
— Спадар Міхась, як вы пачуваецеся падчас наведвання Беларусі?
 
— Нібыта на радзіме. Прычым гэтаксама я адчуваю сябе і ў Польшчы, на Беласточчыне.
 
— Дэбютны выступ перад мінскай аўдыторыяй атрымаўся?
 
— Раней я выступаў толькі ў Гродне і Брэсце. Не спадзяваўся, але на імпрэзу ў Мінску прыйшло шмат людзей. Мне сустрэча спадабалася, і, падаецца, я бачыў у вачах гледачоў зацікаўленне.
 
— Аб чым пісьменніка з Польшчы найчасцей пытаюць у Беларусі?
 
— Часта пытаюць, адкуль мы, беларусы, у Польшчы ўзяліся. Трэба тлумачыць, што мы жывем там спрадвеку. Гэта мяжа ездзіць з аднаго боку ў другі — людзі жывуць на месцы. Пытаюць таксама, чаму мы хочам быць беларусамі. Тут адказ просты: нашы продкі былі беларусамі, і мы імі застаемся, вывучаем мову, цікавімся тым, што адбываецца ў метраполіі.
 
— Аўтарытэтны беларускі гісторык у Польшчы Алег Латышонак, адказваючы на маё пытанне пра асіміляванне беларусаў у Польшчы, сказаў: “Мы таем, як снег на сонцы”...
 
— Гэта праўда. Працэс апалячвання ідзе несупынна. Асабліва выразна гэта бачна ў маладым пакаленні. Усё менш маладых людзей карыстаецца беларускай мовай. Хаця больш за 3 тысячы дзетак у школах вывучаюць беларускую мову. Але гэта ўжо не так шмат, як калісьці. Многім з нас выпадае адказваць на пытанне сваіх дзяцей: “Навошта нам беларуская мова, калі яе практычна няма ў штодзённым жыцці ў Беларусі?”. “Бо яна заўсёды была з нашымі продкамі. Няхай яна будзе і з намі”, — адказваем мы.
news.tut.by