“Мы жывем у версіі грамадства, дзе чалавек можа абыходзіцца без высокай культуры”

Пасля дзвюх гадзін размовы пра космас Барадуліна, лектар Андрэй Хадановіч выглядае крыху стомленым. Калі хто не ведае, спадар Андрэй – паэт і перакладчык, старшыня беларускага ПЭН-цэнтра, выкладчык і апавядальнік, які можа ператварыць нецікавы аповед у славесную феерыю з байкамі, жартамі і смачнымі метафарамі.

У Магілеў Хадановіч завітаў у межах цыклу “Urbi et Orbi”, які ладзіць “Лятучы Універсітэт”. За дзве гадзіны майстра слова паспеў не адзін раз здзівіць, узлаваць ды рассмяшыць аўдыторыю. Паўгадзіны таму спадар Андрэй прынімаў апошнія словы падзякі ад магілёўцаў. Зараз гэты рослы чалавек з крыху здзіўленным позіркам п’е каву ў адной гарадской кавярні ды чакае першае пытанне ад мяне.

- Як сённяшняя лекцыя?

- Прыемна здзівіла неабыякавасць магілеўцаў да лекцыі, узрадавала ўвага ды постаці Барадуліна. Прыйшло даволі шмат людзей. І гэта ўвесну, і гэта ў суботу, калі ў людзей ёсць больш надзённыя справы, чым слуханне досыць спецыфічнай лекцыі. Спадзяюся, імя Барадуліна неяк прывабіла, а, можа быць, пэўная інтрыга, што паэт гаворыць пра паэта. Гэта заўседы суб’ектыўна, можна пачуць і радасці, і гадасці, пра якія не пішуць у падручніках літаратуры. Мне спадабалася, што людзі жвава рэагавалі, задавалі пытанні падчас маей гаварыльні.

Падчас размовы спадар Хадановіч уважліва паглядае на мяне, амаль увесь час усмешка не сыходзіць з яго твару.

- Мне звычайна падабаюцца моманты, калі я не ў сценах свайго ўніверсітэта і магу дазволіць сабе крышачку менш акадэмічнасці, больш нефармальнай свабоды. Я проста выказваю свае думкі, свае нейкія інтуітыўныя падазрэнні, бо я такі ж чытач, толькі яшчэ і крышачку “пісач”. Я казаў тыя рэчы, якія адчуваю, без асаблівай тэрміналогіі ды строгіх фармулёвак. У чымсьці аматар-дылетант, і хутчэй не тэарэтык, а практык, які можа не толькі пяяць хваласпевы, але і выказаць некаторыя крытычныя рэчы, што таксама карысна. Бо ў нас заўседы ідзе пэўнае перабольшанне – або толькі добрае, або толькі дрэннае.

- Што вы лічыце найбольшым дасягненнем сённяшняй лекцыі?

-  Тыя іранічныя моманты, якія я сёння выказваў, датычаць, безумоўна, не асобы Барадуліна, а розных спробаў ідэалагічна выкарастаць ягоную творчасць. Мне здаецца, мне ўдалося расставіць пэўныя смайлікі над некаторымі міфамі, што абсалютызуюць толькі адну з граняў асобы паэта, ствараючы з яго, напрыклад, паэта-публіцыста ад палітычнага змагання або паэта-ўніяцкага казанніка. Такія міфы звужаюць нашага паэта, спрашчаюць і прымітывізуюць яго разнастайную творчасць. Так, кнігі “Ксты” ды “Здубавецце” пад пяром аднаго аўтара – на першы погляд, парадокс, але гэта розныя палюсы таленту нашага паэта.

Я шукаў той універсальны назоўнік, які падыйшоў бы Барадуліну – паэту, верніку, грамадзяніну, філолагу. І, здаецца, знайшоў. Паэт, які служыць памяці, які ратуе ўсё тое каштоўнае, што можа знікнуць і ўжо знікае. Паэт, што ствараецца мовай, а потым сам пачынае ствараць гэту мову, служыць ёй.

Паэт, які ратуе культуру ад знікнення. І тут пасуюць ужо любыя інструменты, здольныя прыцягнуць увагу чытача, – палітыка, рэлігія, эратычны фальклор, якім па-майстроўску карыстаўся дзядзька Рыгор.

- Што будзе з памяццю Барадуліна праз 10 год?

- Баюся, што, як і ў выпадку з Максімам Танкам, ідэалогія зробіць усё, каб аматары паэзіі ўзненавідзелі яго вершы. Спадзяюся, што з’явяцца вуліцы яго імя, помнікі, шматтомнікі з залатымі літарамі. Але маю падазрэнне, што іх будуць хутчэй шанаваць, чым разгортваць і перачытваць.

З Барадуліна цалкам могуць зрабіць (і ўжо робяць!) культ з налётам бронзы замест таго, каб звяртаць увагу на тое самае каштоўнае, што ёсць у яго вершах, на самы-самы жывы нерв барадулінскай паэзіі.

Як бы пад музейным пылам ды манументалістыкай не знік сам цуд. Той самы цуд, што ствараў Барадулін у сваіх найлепшых творах, — цуд самага першага і самага моцнага дзіцячага здзіўлення ад дотыку да гэтага цудоўнага і фантастычнага свету.

- Што тады трэба рабіць для гэтага?

- Мала проста выдаваць шматтомнікі з залатым цісненнем, хоць і гэта неабходна. Варта было б, каб у розных паэтаў з’явіліся свае, “персанальныя” Барадуліны. Хочацца, каб кожнае пакаленне, кожная групоўка ў беларускай літаратуры зрабілі сваю выбраную кніжку таго, што яны лічаць найлепшым у Барадуліна. І хай ісціна нараджаецца ў спрэчцы паміж гэтымі рознымі Барадулінымі. Я б не хацеў проста так аддаць яго святарам, ідэолагам ды музеефікатарам.

- А хто будзе наступны пасля Барадуліна і ці будзе нехта такі ж па велічыні?

- Мне здаецца, што і пры жыцці, дзядзька Рыгор меў годных паэтычных канкурэнтаў. Быў старэйшы за яго Максім Танк, зараз ёсць пара такіх розных паэтаў, як Алесь Разанаў ды Уладзімір Некляеў. У канкурэнцыі паміж імі доўгі час месціўся цэнтр прыцягнення беларускай паэзіі. А ёсць яшчэ культавы Уладзімір Арлоў – важна, каб за гістарычнай эсэістыкай чытачы не гублялі інтарэсу да ягоных вельмі цікавых верлібраў.

Веру ў пакаленне паэтаў, народжанае ў 80-я гады, маладзейшае за мяне. Менавіта яно зараз выдае яскравыя з’явы, да якіх, спадзяюся, будзе прыкаваны інтарэс чытачоў у найбліжэйшыя гады.

Цікава, што гэтым паэтам сёння ўжо цесна выключна на паперы, яны шукаюць і знаходзяць сябе ў адмысловай манеры чытання, у спеве, у правакацыі.

Уладзь Лянкевіч, які выконвае свае вершы разам з гуртом “Тонкіход”, насамрэч не спявае іх. Вершы ў нас часта рабіліся рок-баладамі ці ячшэ чым, а тут прынцыпова іншае. Уладзь чытае сваю паэзію пад музыку, граючы на электрагітары, але менавіта як паэзію. Або Віталь Рыжкоў, ваш зямляк, які робіць паэзію хіп-хопам, рэпам, але яны застаюцца пры гэтым паэзіяй у высокім літаратурным сэнсе – і такі сінтэз жанраў, на мой погляд, мае добрую будучыню. Або тры мае ўлюбённыя паэткі – Вальжына Морт, Вера Бурлак і Марыя Мартысевіч. Веру, што яны будуць задаваць тон і праз дзесяць год. Або Антон Рудак, чыёй першай кнігі вершаў чакаю далёка не я адзін. Я не згадаў яшчэ шмат каго, хто таксама з’яўляюцца аўтарам з  вялікай будучыняй.

- А ці не здаецца вам, што гэта зараз больш субкультурная з’ява?…

-  …Бо Барадулін быў апошні паэт для ўсіх?

Так.

- Ведаеце, праблема не столькі ў паэзіі. Змяніўся сам час, тэмп. Пераразмеркаваліся каштоўнасці. Некалькі год таму паэты былі валадарамі думак не ад нашага добрага жыцця – у чалавека не было выбару, не хапала мажлівасцяў пайсці ў іншыя месцы.

Ну куды ісці, калі не на вечарыну Барадуліна? Гэта зараз можна ў дзесяць месцаў адначасова – і нават не выходзячы з сеціва.

Вось, скажам, 11 красавіка мінчукі маглі выбраць: пайсці на сустрэчу з АдамамГлобусам ды НаталкайХарытанюк у кнігарні “Логвінаў”, або на іх калегу АляксеяТалстова ў кнігарні “Галіяфы” ці на вашых слынных землякоў Aкute, якія прэзентавалі ў клубе свой новы альбом. І ўсё гэта ў адзін час. Я б пабыў на ўсіх трох імпрэзах, аднак я быў мадэратарам на першай сустрэчы, а кланаваць сябе пакуль яшчэ не магу, — смяецца Хадановіч.

З’явіўся выбар. Няма гэтага феномена: спачатку 500 чалавек у Доме літаратара слухаюць Барадуліна, потым паэт стомлена змаўкае – і 200 чалавек адразу купляюць яго кнігу. Так было год дзесяць таму на прэзентацыі “Дуліны ад Барадуліна”.

Зараз гэтыя 500 чалавек могуць быць у дваццаці розных месцах адначасова. А магчымасць слухаць усё з дапамогай Інтэрнэта, не адрываючы задніцы ад канапы, зрабіла людзей яшчэ больш лянівымі. Ужо няма той эксклюзіўнасці. Але гэта добра.

- Некаторыя пісьменнікі, у тым ліку магілёўскія, кажуць пра недахопы школы ў выхаванні любві да мовы і беларускай паэзіі…

- Школьная праграма ўсе ж такі важная штука. Тыя самыя праблемы ва ўкраінцаў, расіянаў, калі памірае нехта вядомы яшчэ з савецкіх часоў. Усё ж такі, савецкія гучнагаварыльнікі працавалі. Яны хоць і патрабавалі сеяць сацыялістычны змест у літаратурнай форме, аднак яны давалі шчыліну каб сапраўдны талент шырока прагучаў.

 Быкаў, Караткевіч, Барадулін – іх ведалі. Постсавецкі час зрабіў культуру ўвогуле неабавязковай. Мы жывем у версіі грамадства, дзе чалавек можа абыходзіцца без высокай культуры. Я думаю, што тым, хто прывык пры жыцці да ўвагі, збіраў стадыёны, як, напрыклад, Някляеву, гэта не вельмі камфортна.

Вядома, захочацца адразу стварыць палітычны рух, узначаліць апазіцыю – і хоць такім чынам вярнуць увагу да свайго слова, прымусіць беларусаў сябе слухаць.

- Барадулін быў пэўным міфам для палітычных колаў, хоць і спрабаваў ад гэтага дыстанцыявацца. Той жа Некляеў наадварот – адкрыта кажа аб тым, што ён палітык.  Ці не будзе гэта дрэнным прыкладам для маладых паэтаў?

- Ведаеце, побач з класным паэтам Некляевым, які выкарыстоўвае палітыку як трыбуну, ёсць класны паэт Разанаў, які трымаецца супрацьлеглай стратэгіі. Яго не цікавіць палітыка – ён размаўляе з небам і зорамі. Кожны малады паэт павінен бачыць і першы, і другі, і нават трэці ды чацверты варыянт паэтычных паводзінаў. Але, як мне здаецца, яшчэ лепшы варыянт – не задаволіцца ніводным з іх і пайсці сваім шляхам. Але так ці іначай, мусіць быць выбар з цэлага спектру розных эстэтыкаў.

- Што гэта значыць?

-  Я вельмі рады, што ў нас урэшце скончылася сітуацыя нейкай такой эстэтычнай маналітнасці. Раней мы, быццам жыхары гета, радаваліся, што хоць хтосьці штосьці робіць па-беларуску, і не важна, што. Але ж ясна, што разумная рэч, сказаная па-польску, па-расейску ці па-ангельску, нам цікавейшая, чым бздура, сказаная па-беларуску.

Наша сітуація, на шчасце, робіцца больш шматкультурная. Нармалёвая ў нас сёння сітуацыя – дзвюх (ці больш) моўныя паэтычныя чытанні. Нарэшце атрымоўваецца, што эстэтыка аб’ядноўвае творцаў больш, чым мова. Мне з рускамоўным эстэтычна блізкім мне равеснікам больш утульна, чым носьбітам супрацьлеглай пазіцыі, выказанай па-беларуску. І гэта зразумела.

- На пачатку сакавіка ў магілеўскім цэнтры культуры праводзілася шанаванне памяці Уга Чавэса. Прыкладна тады ж памёр Барадулін – і да гэтага часу ў горадзе не адбылося ніводнага мерапрыемства яго памяці. Што гэта за парадокс?

- Вядома, што ў нас кіруюць сітуацыяй абсалютна далёкія ад культуры людзі. Яны віншуюць з днём народзінаў Кабзона ці Баскава, але пакідаць без увагі сваіх народных паэтаў…

З іншага боку, калі б сённяшняя ўлада рабіла шанаванні Народнаму паэту, заставаючыся той уладай, якая ёсць, гэты Народны паэт мог бы сур’ёзна задумацца, а ці з ім усё добра, ці ён усё робіць слушна — або, можа, як зараз гавораць, нешта не так?

Улада і грамадства павінны яшчэ даспець да разумення і шанавання таго, чым ёсць культура, кім былі і ёсць Барадулін, Быкаў, Караткевіч – і іх маладзейшыя наступнікі.

Тэкст и фота: Аляксандар Буракоў, milkmag.by