Мікола Дубоўскі: У кожнага - свая вайна. Аповесьць

Часопісны варыянт.

Цягнік ішоў на фронт. Як толькі пагрузіліся ў вагон, Сьцяпан Кужэльны залез на верхнюю лаўку, дзе дыхала сьвежасьцю акенца. Ён ні з кім не размаўляў, не зьвярнуў увагі і на землякоў з Петрыкаўшчыны, калі тыя на падлозе ў вядры з пратухлай вадой пачалі размочваць на вячэру дарожны паёк – іржавую салёную рыбу. Тры дні таму ён быў у нарадзе на станцыі і даведаўся, што іх павязуць праз Баранавічы. Тады ж напісаў жонцы Насьці і ўпрасіў машыніста, састаў якога кіраваўся на Брэст, апусьціць на якой-небудзь беларускай станцыі ў паштовую скрынку ягоны ліст. Сьцяпан Пятровіч прасіў Насьцю прыехаць на суст­рэчу.
У Баранавічы цягнік прыйшоў якраз тады, калі Кужэльны, зьняможаны бясконцымі, пакутлівымі думкамі, задрамаў. Грукат і ляскат вагонаў, што раптоўна спынілі свой бег, абудзілі яго. Ён глянуў у акенца і ўбачыў знаёмую вадакачку, бо неаднойчы наведваўся сюды на восеньскі кірмаш. Саскочыў з лаўкі і сьпешна памкнуў да насьцеж адчыненых дзьвярэй, праз якія радасна вывальваліся навабранцы. З усіх бакоў да эшалону, як вокам кінуць, беглі жанчыны, старыя, дзеці. Сьцяпан Пятровіч углядаўся ў іх твары, але Насьці сярод іх не было. Затым як апантаны рынуўся на прывакзальную плошчу і там яе не знайшоў. Горкая скруха запоўніла грудзі, і ён пашыбаваў да эшалону. Раптам здалечы краем вуха пачуў Насьцін крык: “Сьцяпанку-у-у!”. Кужэльны спыніўся і ў моры мітусьлівых людзей нарэшце ўгледзеў Насту, якая бегла да яго. Сьцяпан рынуўся насустрач.
– А я ўжо ня думаў убачыць цябе, мая галубка, – ён абняў жонку. Аддыхаўся, загаварыў зноў: – Разумею – дабірацца сюды цяж­ка, але вельмі хацелася пабачыцца, бо адзін Бог ведае, ці вярнуся…
– Кінь, Сьцяпанка, пра гэта. Я буду днём і ноччу маліцца за цябе.
– Як дзеці, як мама?
– Дзякуй Богу, здаровыя. Юрка без напамінку касу з вышак дастае, граблі, ужышча. Малых на яго пакідаем, калі з мамаю ідзем у поле. Валодзька з Мішкам разумеюць, што цябе на вайну забралі, нудкуюць, але маўчаць. А маленькая Сьветка, як толькі вечар, ідзе на сьцежку, што праз выган на дарогу вядзе, па якой ты заўсёды дамоў вяртаўся, і давай галёкаць: “Татку! Татку!..” – Насьця ўсхліпнула, але тут жа выцерла кончыкам хусткі сьлёзы, бо нечакана загулі працяжна паравозы, заляскалі і зрушылі з месца вагоны.
– Бывай, любая! – Кужэльны пацалаваў жонку, узяў хатуль, які яна ўвесь час трымала, і пабег да свайго вагону.

З Баранавічаў запасьнікоў не павезьлі на Брэст, а скіравалі на Ліду. Сьцяпан Пятровіч заплюшчваў вочы і бачыў дзяцей, сваю хату, гумно, жыта, сьпелае і налітае, якое доўгімі загонамі разьбеглася ад хлява аж да сунічнага бору.
У Лідзе эшалон спыніўся на некалькі хвілінаў. З вагону саскочылі афі­цэры – капітан і два лейтэнанты. Шараговым выйсьці на дазволілі. Сьцяпан Пятровіч, як і раней, не пакідаў сваёй ляжанкі, не хацелася і есьці, хоць з Насьцінага хутуля прыемна пахла салам і хлебам.
– Відаць, нас у Літву пруць, – прыпыніўся ля яго Андрэй Карчоў, з якім Сьцяпан Пятровіч пазнаёміўся яшчэ ў Петрыкаве ля ваенкамату, а потым і пасябраваў.
– Усё роўна на фронт. Праз Вільню, ці іншым шляхам, але туды…
– Ня хочаш? Куцьця з мясам, – падняў кацялок Андрэй. – А то, як жонку пабачыў, зусім скіс. Так да фронту не даедзеш, лыткі адкінеш.
– А ўсё адно.
– Гэта кінь… Спадзявайся на лепшае. Ты хоць змог даць знаць сваім, а я не. Бедная мая Волечка… Мяне, як загналі ў лес лазу рэзаць і плясьці з яе мішэні для штыкавога бою, то да адпраўкі там трымалі. А мог бы таксама пастарацца, каб у Баранавічы прыехала.
– Ведаем тыя мішэні, Андрэй, – Кужэльны спрабаваў скіраваць раз­мову ў іншы бок. – Сяржант Індыла бясконца застаўляў калоць іх шты­-хом. А толку – дастань ім таго немца.
– Нам калоць не давядзецца – “пэпэша” дадуць, – азваўся хтосьці з бліжэйшых лавак.
– Я твайго “пэпэша” ў запасным ня бачыў, а ты – на фронце дадуць…
– Атрымаеш – убачыш...
За Лідаю паравозы пабеглі хутчэй. Разьмераны гул колаў закалыхваў, і хутка салдаты паснулі. Кужэльнага спачатку сон ня браў, але потым сьпеў колаў залюляў і яго. Сасьніў ён жытнёвае поле, на якім Насьця ўсё перавязвала сноп жыта, і гэта ёй ніяк не ўдавалася – перавясла распаўзалася. “У саломе трава. Круці другое”, – у сьне крычаў ёй Сьцяпан. Але Насьця яго ня чула.
Кужэльны прахапіўся ад таго, што эшалон рэзка раптам спыніўся. Звонку пачуліся трывожныя і працяжныя воклічы: “Возду-ух”. Навабранцы, як напалоханы статак, выціснуліся з вагону і ледзь пасьпелі дабегчы да недалёкага ляску і ўпасьці ніц, як іх накрыў жудасны гул самалёту, і паветра застраслося ад выбухаў. Ля Кужэльнага апынуўся Прохар Караваеў. Ён раптам падхапіўся і залямантаваў:
– Вагоны! Вагоны гараць!
Сьцяпан Пятровіч адарваў твар ад долу і вачам сваім не паверыў – над эшалонам уздымаліся клубы чорнага дыму, скрозь які месцамі ўжо прарвалася і шугала полымя.
– Хутчэй! Тушыць! Ратаваць! – закрычаў ён, але ў гэты момант са­малёт нізка пранёсься над ляском, страляючы з кулямёта. Сухая трава побач загарэлася. Задымілі галіны бярэзьніку. Наўкола чуліся крыкі параненых. Але ніхто ня ўскокваў – усе чакалі, што самалёт вернецца.
Адбой аб’явілі праз хвілінаў дваццаць. Хто накіраваўся да эшалону, камусьці загадалі зьбіраць параненых і забітых. Кужэльны з Караваевым у ацалелых вагонах знайшлі рыдлёўкі і выкапалі магілу, куды радочкам паклалі чатырох загінулых. Старшына сьсек таўсматую бярозу, абчасаў яе і закапаў у надмагільны грудок. Затым папляваў на хімічны аловак, намаляваў на ёй спачатку пяцікутную зорку з сярпом і молатам, а ніжэй напісаў прозьвішчы забітых і дату пахаваньня. Навабранцы ў скрушным маўчаньні стаялі нейкія хвіліны ля сьвежай магілы, а затым нясьпешна пакрочылі да эшалону. Надвячоркам разабраліся ў шарэнгі, і доўгая калона нясьпешна рушыла ўздоўж чыгункі ў бок Літвы. Ніхто з шараговых ня ведаў, куды вядуць. Афіцэры на запыты адказвалі: “На фронт”. Праз два дні хады адвярнулі ад чыгункі і пайшлі сасновым борам. Тут ісьці палягчэла – не даймала гарачае сонца.
На сёмыя суткі шляху на скрыжаваньні глухіх лясных дарогаў калону сустрэў зьбіты з дошак указальнік, на якім чорнай фарбай па-нямецку было напісана: “Кенігсберг”.
– У Прусію вядуць! – узрушана загаманілі ў шарэнгах, але хутка змоўклі, бо загучала вядомае, што ўелася ў памяць яшчэ ў запасным палку: “Спыніць разгаворчыкі!”
Усё часьцей выдаваліся халодныя, зорныя ночы. Навабранцы на прыпынках палілі вогнішчы і пяклі грыбы, якіх абапал дарог было хоць воз грузі. Часам натраплялі на позьнюю маліну, набіралі яе ў кацялкі і варылі кампот, што было някепскай дабаўкай да сухога пайку. На сьвежым паветры, без муштры запасьнікі крыху акрыялі. Адною хмарнай раніцай калона апынулася ля вялікага сяла. Пайшлі па брукаванай вуліцы і зьдзівіліся – ня ўбачылі ніводнай драўлянай пабудовы, толькі камяніцы ў дагледжаных садах.
Амаль у кожным двары пад яблынямі стаялі гарматы, танкі, грузавікі. Цывільных не было відаць, толькі вайскоўцы. За вёскаю збочылі на вытаптаныя жывёлаю і людзьмі паплавы. Дазво­лілі курыць. Навабранцы разьбіліся на купкі, моўчкі дымілі, кожнага цікавіла адно – што наперадзе.
Афіцэры трымаліся воддаль, аб нечым ажыўлена гутарылі і зрэдку рагаталі.
– Чаго так радуюцца? – прыпаліў у Караваева самакрутку Кужэльны.
– Пэўна, дазналіся, што хутка нас перададуць, а самі назад у Кастраму.
– А мо яны з намі, на перадавую?
– Не! Іх цяпер у акопы толькі калі каторы праштрафіцца. Ня сорак першы – вайна аж у Германію закацілася...

Чытаць далей: Дзеяслоў №  16, Дзеяслоў № 17