Наталля Русецкая: «Паэзія – гэта светаадчуванне»

Анатоль Івашчанка: Вось ты, можна сказаць, прафесійны перакладчык... Можна сказаць? На сцэне Купалаўскага была пастаўлена “Івона, прынцэса Бургундская” В. Гамбровіча (рэж. А. Гарцуеў), сёння ідзе “Местачковае кабарэ” (рэж. М. Пінігін) , у якім выкарыстаны твае пераклады тэкстаў М. Хэмара, а таксама спектакль “Тэатр Уршулі Радзівіл” (рэж. М. Пінігін) зроблены паводле тваіх перакладаў. Да таго ж, ты добра абазнаная ў сучасным еўрапейскім літаратурным працэсе. Як ты ацэньваеш сучасны стан беларускіх перакладаў – іх якасць і колькасць, наколькі яны поўна адлюстроўваюць тое, што сёння адбываецца ў еўрапейскай літаратуры?

Наталля Русецкая: Па-першае, я перакладчык-аматар і перакладаю тое, што на душу ляжа. Найбольш люблю перакладаць паэзію: польскую і апошнім часам украінскую. Па-другое, амаль не чытаю чужых перакладаў, асабліва з польскай на беларускую. Таму што любы перакладчык, калі чытае пераклады іншага, адразу думае: я зрабіў бы лепш! (Смяецца). І гэта натуральна. Па-трэцяе, я не надта абазнаная ў еўрапейскім літпрацэсе. А па-чацвёртае – незалежна ад усяго сказанага – лічу, што кожны пераклад на беларускую мову – гэта свята! Іх нам трэба як мага больш. Перакладаў шмат не бывае. А па-пятае – у мяне заўсёды ў шуфлядзе некалькі перакладаў, зробленых, пачатых і тых, пра якія марыцца. І шкада, што яны ў шуфлядзе, бо ў галіне перакладаў мы адсталі гадоў на сто. І нельга спачатку класіку перакласці, а потым сучаснае – трэба ўсё і адразу. Ясна, што гэта нерэальна, таму, хто што можа, няхай робіць!

А.І: Добра. Тады давай размаўляць больш прадметна. Вось пані Малгажата Бухалік – яна, як мне вядома, вельмі добра пераклала Караткевіча і Наталку Бабіну, Бабкова, на польскую (ён нават ледзь не атрымаў прэстыжную прэмію, быў другім пасля заслужонага і старэйшага польскага калегі). Ці перакладае хтосьці на беларускую гэтак жа якасна палякаў? І каго, на тваю думку, варта было б перакласці перадусім, каб запоўніць прабелы ў нашых культурніцкіх зносінах?

Н.Р.: Адным вокам я, канечне, сачу за тым, што перакладаецца. І так, як казала, радуюся кожнаму новаму перакладу. Шчыра, палякаў у нас ёсць каму перакладаць. Бабінай, дарэчы, таксама ледзь не далі Ангелуса, але ў той год перамагла кніга Святланы Алексіевіч у перакладзе Ежы Чэха. Гэта вельмі прэстыжная літаратурная прэмія, лаўрэатамі ў розныя гады былі Юры Андруховіч, Міленка Ёргавіч, Аксана Забужка. Узнагароду атрымлівае і аўтар і перакладчык, што вельмі істотна – праца выкладчыка тут заўважана і ацэнена. А польскіх пісьменнікаў у нас перакладае і Андрэй Хадановіч, і Марына Шода, і Марына Казлоўская, і Марыя Пушкіна, і Серж Мінскевіч, і Сяргей Прылуцкі – усіх не пералічыць. Нядаўна агульнымі намаганнямі выдалі вершы Віславы Шымборскай, цяпер ведаю, што А. Хадановіч актыўна перакладае Галчыньскага (хаця дыхтоўная таміна вершаў Галчыньскага – розных перакладчыў – ужо ёсць). І тут цяжка сказаць, ці Андрэй выбраў Галчыньскага сам, ці ажыццяўляе тое, на што палякі выдзяляюць сродкі – з гэтым таксама мусім лічыцца, бо разлічваць на падтрымку з боку беларускай дзяржавы, на жаль, не выпадае. Але фінансавыя цяжкасці ёсць паўсюль. Вось М. Бухалік пераклала чарговы раман Караткевіча, а польскія выдавецтвы на ўласны кошт не бяруцца яго выдаваць – і пераклад ляжыць.

А.І.: А каго з празаікаў – як цяпер модна казаць, топавых для польскай ліаратурнай прасторы – варта было б прадставіць беларускаму чытачу?

Н.Р.: Я б вельмі хацела перакласці Дароту Маслоўскую (здаецца, Серж Мінскевіч нешта перакладаў). Яцка Дэнеля – раман "Лялька" – цудоўны! Думаю, Пільха варта было б перакласці. Марына Шода пераклала Такарчук. Гэта вельмі цікавая пісьменніца. З паэтаў мая даўняя мара перакласці Пасвятоўскую. Некалькі маіх перакладаў гэтай паэткі друкаваліся калісьці ў часопісе “Край”, можна іх знайсці ў інтэрнэце.

А.І.: Пасвятоўскую для Дзеяслова пераклаў Алесь Емяльянаў, але там узніклі пытанні з аўтарскімі правамі. Таму, на жаль, пакуль што гэтыя пераклады беларускі чытач не зможа ўбачыць.

Наталля Русецкая

Н.Р.: Ну, вось. Аўтарскія правы – гэта яшчэ адна праблема, якую беларусам трэба навучыцца вырашаць. Мы, на жаль, і тут адстаем. Разумееш, пераклады часта і прабуксоўваюць на неперакладчыцкім узроўні: няма грошай на публікацыю і выданне кнігі, няма грошай вырашыць пытанне аўтарскіх правоў. І гэта не праблема перакладчыка, але ў нашых рэаліях перакладчык сам мусіць пра ўсё дбаць і клапаціцца. І гэта знеахвочвае. Не хапае на ўсё сіл…

А.І.: Давай цяпер крыху пра тваю другую іпастась – выкладчыцкую. Шмат гадоў ты выкладаеш у Люблінскім універсітэце Марыі Кюры-Складоўскай. На якім сёння свеце беларуская філалогія ў Польшчы? Вядома, што ў Беластоку перафармавалі кафедру беларусістыкі. На сёння беларуская філалогія ў Польшчы існуе толькі ва ўніверсітэтах Любліна і Варшавы…

Н.Р.: У Любліне ўжо няма аддзялення беларускай філалогіі для студэнтаў, але засталася Кафедра Беларусістыкі. Сёння ўся еўрапейская сістэма адукацыі перажывае змены. Больш увагі аддаецца навуковым даследванням, развіццю кадраў. Дыдактыка адыходзіць крыху на другі план, ад студэнта вымагаецца ў такой сітуацыі больш самастойнасці. У навучальным працэсе скарачаецца колькасць гадзін з выкладчыкам, а павялічваецца колькасць часу, адведзенага на самастойную працу. І гэта мае сэнс. У сучасным свеце любая інфармацыя месціцца на далоні (я маю на ўвазе доступ да розных электронных носьбітаў інфармацыі). Усе падручнікі і кнігі даступны ў бібліятэках, а выкладчык цікавы для студэнта – сваім аўтарскім поглядам на розныя праблемы ў той ці іншай навуковай сферы. І на такія сустрэчы-кансультацыі адводзіцца зусім няшмат гадзін. Задача выкладчыка, як мне бачыцца, зацікавіць студэнта.

А.І.: А чаму беларускія філолагі – у тым ліку і з кафедры старажытнай літаратры філфака БДУ – пераязджаюць настала ў Польшчу? Лепшыя ўмовы для навуковай працы ў РП, чым у РБ?

Н.Р.: Умовы для навуковага развіцця выкладчыкаў тут значна лепшыя, таму што навуковая праца прапісана ў абавязкі і навукова-дыдактычная стаўка менш абцяжарана гадзінамі аўдыторнымі. Часта даводзіцца чуць, што тыя, хто з'ехаў – здрадзілі. Але беларускія навукоўцы тут не расслабляюцца: Мікола Хаўстовіч – шмат перакладае і працуе ў архівах. Сяргей Кавалёў піша п’есы і таксама перакладае. Яны выбралі шлях не толькі асабістага камфорту, хоць не без гэтага, але і магчымасць зрабіць больш карыснага для беларускай навукі, літаратуры, перакладніцкай сферы. Прынамсі я так гэта бачу. Яны не марнуюць час, які ў іх "вызваліўся" ад аўдыторных гадзін, яны рупліва працуюць. Можна нават сказаць шчыруюць на беларускай ніве. Папулярызуюць польскую культуру ў Беларусі, беларускую – у Польшчы.

А.І.: Не магу не запытацца пра ўласную творчасць. Паміж тваімі паэтычнымі кнігамі перапынак у больш як дзесяць гадоў. Што нямала. З чым гэта звязана – не пісалася ці не было жадання выдавацца? У мяне ўражанне, што большасць вершаў тваёй новай кнігі "Каштаны ў кішэнях" напісаныя на адной хвалі, а можа, – на адным дыханні. Гэтыя дзесяць год былі гадамі паэтычнага маўчання-назапашвання, ці ўвесь гэты час штосьці пісалася і рупліва складвалася ў творчую шуфляду?

Н.Р.: Гэта праўда. “Каштаны” пісаліся на адным дыханні. З тых вершаў, што складаліся цягам дзесяці гадоў, у новую кнігу трапіла літаральна некалькі тэкстаў. Я наўмысна старалася не ўключаць іх, каб не псаваць “цэласнасць” зборніка. Мне хацелася, каб “Каштаны” заходзілі адным глытком, “нагбом”. Я рада, калі гэта адчуваецца. Значыцца, у мяне атрымалася ажыццявіць сваю задумку. Тое, што пісалася паміж першым і другім зборнікам – яго мала і яно вельмі рознае і па настроі, і па тэматыцы. Магчыма, некалі і такіх розных назбіраецца на асобны томік. Але за гэтыя дзесяць год акрамя вершаў, я была занятая перакладамі, напісаннем дысертацыі, якая выйшла асобнай кнігай – “Сямейная муза. Паэзія Францішкі Уршулі Радзівіл”. Шмат часу займалі малыя дзеткі і пераезды. Увесь гэты час я жыла паміж Менскам і Люблінам. Цяпер амаль увесь час я ў Любліне.

А.І.: Алесь Разанаў так ахарактарызаваў такую з'яву, як паэзія – "уводзіны ў невымоўнае". Можа, прапануеш сваё вызначэнне?

Н.Р.: Хіба можна сказаць лепш за Разанава? Для мяне паэзія гэта светаадчуванне. Усё, што я пражываю, усё, за чым назіраю, адгукаецца ўва мне вершамі. Так, напэўна, кампазітар чуе ў сабе музыку, а я – словы.

 

Даведка:

Наталля Русецкая. Паэтка, перакладчыца, даследчыца шматмоўнай даўняй беларускай літаратуры. Стала жыве і працуе ў Любліне. Выдала зборнікі "Два бяссонні" і "Каштаны ў кішэнях" (бібліятэчка часопіса “Дзеяслоў”). Пераклала на беларускую мову шэраг твораў Ф. У. Радзівіл, С. І. Віткацыя, В. Гамбровіча, В. Шымборскай, К. І. Галчыньскага і інш. Вершы і пераклады друкаваліся ў Беларусі і Польшчы, у тым ліку неаднаразова і ў часопісе "Дзеяслоў".

 

28 верасня Наталля Русецкая прэзентуе сваю новую кнігу ў межах "Вечара з "Дзеясловам" у Мінску, а 30 верасня адбудзецца імпрэза ў Гародні. Запрашаем!

 

Анатоль Івашчанка, для lit-bel.org

Фота з асабістага архіву Наталлі Русецкай