Ніл Гілевіч: Хмарным вечарам: знойдзеныя ў розных сшытках і нататнічках занатоўкі роздумаў, згадак, заўваг да прачытанага

30 верасня народнаму паэту Беларусі, празаiку, публiцысту, фалькларысту, літаратуразнаўцу, драматургу, грамадскаму і дзяржаўнаму дзеячу Нілу Сымонавічу ГІЛЕВІЧУ споўнілася 80 гадоў. «Новы час» і «Літаратурная Беларусь» сонечна віншуюць паважанага юбіляра, жадаюць радасці, здароўя і адраджэння яго жыццёвай мары – беларускай Беларусі!


Неўпрыкмет, незаўважна, паціху-памалу

Неўпрыкмет, незаўважна, паціху-памалу ідзе-набліжаецца наша нацыянальная смерць. Чаму ідзе? Таму што яшчэ стагоддзе назад была пастаўлена (кім — пытанне лішняе) непадлеглая адмене стратэгічная мэта: ліквідаваць галоўную вызначальную адзнаку беларускага этнасу — яго мову. Задача задач — знішчыць мову! Якімі спосабамі? Самымі рознымі. А найперш — заменай нашых адвечных карэнных слоў прышлымі. У тым ліку заменай імён, назваў вёсак, вуліц, кветак, траў, посуду, адзетку і г.д. і г.д. і г.д. Вось так ідзе на мову смерць. Асаблівая небяспека ў тым, што ідзе непрыкметна, што гэтыя замены адбываюцца незаўважна і як правіла без прымусу. Будзем нашага звярка называць белка, белачка — ну і няблага, досыць прыгожа, — і скора забудзем, што тысячы гадоў нашы продкі называлі гэтага звярка вавёркай, вавёрачкай. Было дрэўца яленец або ялавец, — а цяпер яно — можжевельник. Што — лепш, мілагучней, прыгажэй, чым ялавец? Зусім наадварот. А чаму замянілі? Таму што з Расіі прывезлі ў нашу краіну «можжевеловую водку»? І так — тысячы, тысячы, тысячы нашых цудоўных прыродных назваў перасталі быць нашымі. Наогул зніклі з сусветнага лексікону, бо ні ў якую іншую мову не перайшлі. А ім жа цаны няма! Кожнае з іх — твор нацыянальнага генія.

З непахісным класавым падыходам

Прачытаў у газеце, што на Янаўшчыне, на Палессі, зруйнавалі магілу славутага земляка Напалеона Орды — спатрэбіўся пляц пад новую школу. Іншага месца для школы не знайшлося. Вядома, мясцінка прыгожая, прыглядная, вабная. Не маглі ж добрыя, сумленныя, набожныя людзі пахаваць вялікага чалавека абы-дзе. Мясцінка прыгожая! Магілу выдатнага мастака, кампазітара, асветніка пусцілі пад школу — гэта значыць, у імя асветы, культуры, духоўнасці. І будуць цяпер прагныя да мастацтва, да музыкі, да ведаў дзеткі хадзіць, бегаць, скакаць на касцях Напалеона Орды. Ужо робяць гэта. А маглі б па дарозе ў школу спыняцца каля магілы, каб пакласці кветкі. І маглі б прыходзіць са школы (можа, нават усёй школай), каб на святым месцы падумаць пра высокае, нябеснае, вечнае, а найперш — пра Бацькаўшчыну. І школа магла б насіць імя Напалеона Орды.

Божа прамілы прасветлы!

І што ж гэта ў нас і з намі робіцца?

Ад ганебнага ўчынку землякоў Орды перакінуўся памяццю да іншых вядомых мне фактаў дзікага «зямляцкага» вандалізму ў дачыненні да магіл слаўных сыноў Беларусі. У пачатку 1960-х я доўга стаяў каля помнічка на магіле графу Тышкевічу. У маім родным Лагойску. Каля ўжо моцна разбуранага ў самым версе Касцёла. Стаяў і думаў: як добра, што захаваўся гэты помнічак выдатнаму вучонаму, палымянаму патрыёту Беларусі! Касцёл, можа быць, калі-небудзь адбудуюць, адновяць, і будуць прыходзіць сюды вернікі, і будуць пакланяцца дарагой магіле. Праз нейкі час пачуў, што касцёл даразбурылі, і пры гэтым зруйнавалі магілу славутага земляка. Ушчэнт, так, што і следу не засталося. Помню, спытаў добра знаёмага мне старажыла Лагойску, прадстаўніка мясцовай эліты, вядомага ў раёне чалавека: «Што ж гэта вы зрабілі, дарагія мае землякі? Як вы дадумаліся — зруйнаваць магілу Тышкевіча?». І пачуў адказ, ад якога мне стала блага: «Дык ён жа быў графам! Эксплуататарам-крывапіўцам!». І паглядзеў на мяне мой знаёмы са здзіўленнем: маўляў, гэта ж так натуральна і зразумела для ўсіх будаўнікоў камуністычнага грамадства. Да класавых ворагаў — ніякай пашаны!

Вось такі непахісны класавы падыход да нашага мінулага. А дакладней — да таго, што павінна быць нашым вечным: да сваёй, беларускай, культуры, да сваёй нацыянальнай душы.

І ўспомнілася...

Прачытаў у «Литературной газете» артыкул Іны Растоўцавай «Случай Леонова, или Мыслить дальше». Напісаны з нагоды выхаду ў свет кнігі Захара Прылепіна «Леонид Леонов. Игра его была огромна» (у серыі «ЖЗЛ»). Вельмі змястоўны аналітычны артыкул, з яўна публіцыстычным замесам. Божа, якая глыба — Ляонаў! Як імпануе мне яго думанне, яго бачанне і разуменне часу! Як мне гэта блізка і дорага!..

І ўспомнілася... Недзе ў канцы 70-х, у Сафіі, у Народным тэатры быў вялікі ўрачысты вечар. Па заканчэнні я выйшаў у фае, каб ісці ў гасцініцу. І раптам... Во неспадзяванка! Наўзбоч ад дзвярэй стаіць... Леанід Максімавіч Ляонаў! У плашчы (ці лёгкае пальтэчка), у бярэтцы. У акулярах, знаёмых па фотаздымках. З кійком у руцэ. Сам Ляонаў! Я не чуў аб яго прыездзе ў Балгарыю. Стаіць і, па ўсім відаць, кагосьці чакае. Напэўна, кагосьці з кіраўнікоў Саюза пісьменнікаў. Я запыніўся, зрабіў выгляд, што таксама кагосьці чакаю, і хвіліны дзве паназіраў за вялікім славутым пісьменнікам. Ляонаў... Блізкі сябар Ясеніна. Вучань і сябар Максіма Горкага. Жывая гісторыя рускай савецкай літаратуры. Аўтар «Барсукоў», «Соці», «Дарогі на акіян», «Рускага лесу»... Было падумаў: зараз падыду, папрашу прабачэння і выкажу яму падзяку — вялікую і шчырую чытацкую падзяку, прызнаўшыся, вядома, што я з Беларусі. На шчасце, тут жа спахапіўся, усароміўся набеглай думкі і працягваў неўпрыкмет назіраць за Леанідам Максімавічам зводдаль. Неўзабаве якісь вышкалены чыноўнік запрасіў яго на выхад...

А мог бы яшчэ столькі зрабіць для Беларусі

Перачытаў — праз дваццаць гадоў пасля першага чытання — аповесць Алеся Адамовіча «Последняя пастораль». Тады, у 1987-м, сама задума гэтай яго фантастычнай рэчы мне здалася занадта адвольнай. І ў дакладзе на пленуме Саюза пісьменнікаў я выказаў сваё сумненне ўголас, з трыбуны. Помню, на перапынку Васіль Быкаў сказаў мне: «Выдатны даклад, такога яшчэ ніколі ў гэтай зале не было, але — нашто ты зачапіў Сашу? Дарэмна ты гэта зрабіў, дарэмна!». Рэпліка сябра ўразіла мяне, я нават збянтэжыўся. «Навошта ты зачапіў Сашу?..» Маўляў, ты ж ведаў, што яго чапаць нельга. А я — не ведаў. Неяк ніколі не падумаў, што Алесь у нашай літаратуры «недатыкальны». Ну, але зрабіў я гэта дарэмна, у чым зусім неўзабаве пераканаўся. У маскоўскай «Литературной газете», галоўнай трыбуне Саюза пісьменнікаў СССР, паявілася публікацыя, у якой пакрыўджаны мной Алесь Міхайлавіч, крытыкнуўшы адзін сучасны вершаваны раман, прыпісаў мне не больш не менш як «утробную философию». Вось так! А я і гэтага не ведаў, што ў маім рамане і наогул у маёй паэзіі «утробная философия». Ах, Васіль, Васіль! І чаму ж ты мяне не папярэдзіў, што «Сашу чапаць нельга»? Ну, але такой бяды. Урок атрымаў — і супакойся.

З Алесем Адамовічам і Васілём Быкавым. 80-я гады


Мінула дваццаць гадоў. Што я думаю, перагартаўшы аповесць, сёння? Што гэта — паўтарэнне міфа пра сусветны патоп. На сучасным узроўні думання. Фантастычны сюжэт. Для роздуму. Ну так, думаць пра гэта трэба. Каб такога «атамнага патопу» не адбылося — трэба своечасова знішчыць Гітлера — пад якім бы імем ён ні паявіўся. А для гэтага трэба ўсім чалавецтвам чытаць кнігу «Я з вогненнай вёскі» (адзін з яе аўтараў — Адамовіч). Гэта вам не фантастыка: сэрца не вытрымлівае, не адольвае жаху...

* * *

Выдатны беларускі літаратуразнаўца і крытык, таленавіты рускі (расійскамоўны) белетрыст, актыўны і мужны грамадскі дзеяч. Алесь Міхайлавіч Адамовіч. Яго прысутнасць у Беларусі другой паловы ХХ стагоддзя была не проста заўважнай, а яркай і дзейсна-ўплывовай на грамадскае, літаратурнае і навуковае жыццё ў рэспубліцы. І трэба ж: раптам, для ўсіх нечакана, з’ехаў з Беларусі ў Маскву. Стаў масквічом. Атрымаў высокую службовую пасаду. А далей? А далей нейкі недарэчны парадокс: нястомны змагар за выратаванне чалавецтва памёр ад разрыву сэрца ў барацьбе за маёмасць маскоўскага Літфонда! І нашто яна была яму — тая маёмасць? А столькі мог бы яшчэ зрабіць для Беларусі, калі б не спакусіўся выгадамі «цэнтра»! Беларусь шчыра аплакала цяжкую страту, і яго родная Глуша прыняла цела знакамітага сына на свае клады.

Усё яшчэ не стаміліся

Чытаю ці слухаю па радыё плявузганне наконт аўтарства «Сказа пра Лысую гару» і з агідай прамаўляю сабе: ну ты падумай! Усё яшчэ не стаміліся! Усё яшчэ гуляюць у гэтыя неразумныя, нікчэмныя гульні — як нейкія калялітаратурныя патулякі і блазны, невукі, што не маюць элементарнай літаратурнай адукацыі.

І зноў вяртаюся ў думках да незвычайнага лёсу паэмы і да бяды-гора аўтара, якое ён зусім-зусім не прадбачыў. Бо калі б прадбачыў...

Як толькі «Сказ» пайшоў (падпольна) па людзях і заінтрыгаваныя чытачы пачалі гадаць, хто віноўнік гэтай небывалай сенсацыі (хто аўтар?), ніводзін з іх — ні тады ж адразу, ні пасля — не назваў прозвішча паэта, які праз 25 гадоў сам назваў сябе аўтарам легендарнай паэмы. Ці не дзіўна? Называліся дзясяткі паэтаў — і выдатных, і проста таленавітых, і нават малаздольных, — і ніхто не назваў яго. І зразумела чаму. А на якіх падставах называць? Хіба ў яго вершы, у яго почырку, у яго мове, у яго грамадзянскай пазіцыі ёсць хоць нешта, што нагадвае прыродны дух, паэтыку і стыль «Сказа пра Лысую гару»? Не кажучы пра ўсё іншае (рытміка і інтанацыя верша, маральны пафас, фарбы сатырычнага пісьма: іронія, сарказм, гратэск), дастаткова больш-менш уважліва даследаваць мову — лексіку, фразеалогію і сінтаксіс — аўтара паэмы і мову самазванага прэтэндэнта на аўтарства, каб пераканацца, чыё пяро выводзіла радок за радком увесь тэкст «Сказа».

А яшчэ ёсць такі панятак, як «вобраз паэта». Дасведчаны чытач паэзіі, як правіла, ба­чыць, уяўляе вобраз паэта, вобраз чалавека і творцы, бо калі гэта паэт сапраўдны, то ў ягонай творчасці абавязкова адлюстраваны яго чалавечы характар, строй ягонай душы, яго ўласны погляд на жыццё, на людзей, на свет, яго разуменне дабра і зла (маральныя прынцыпы), яго вернасць паэтычным настаўнікам і выпрацаваны за гады вучобы і працы эстэтычны густ, урэшце, яго жыццёвы лёс. Зыходзячы з гэтага дасведчаны чытач і меркаваў, хто можа быць аўтарам паэмы «Сказ пра Лысую гару». Ці можа, напрыклад, быць ім паэт, якому Бог не даў сатырычна-гратэскавага таленту і байцоўскага тэмпераменту?

З Васілём Быкавым на святкаванні Дня волі

Наймацней абразілі мяне некаторы мае сябры. Замест таго, каб сказаць прэтэндэнту на аўтарства «Сказа»: «Няўжо вам не сорамна? Вы ж маеце да «Сказа» толькі ўскоснае дачыненне!», — яны падтрымліваюць яго прэтэнзіі і тым самым натхняюць на неразумныя заявы. Госпадзе Божа мой, прасвяты і прамілы! Да якіх таямніц сяброўства ты мне судзіў дажыць!

Такія выпады супроць аўтара «Сказа» патрабуюць самых сур’ёзных доказаў, калі мы — сур’ёзныя людзі і паважаем нашу літаратуру, лічым яе таксама сур’ёзнай. Ці ў нас пануюць норавы і парадкі літаратурнай Пашахоніі?

А хамству канца няма

Выйшла ў свет новая паэтычная анталогія пра Маці, у ёй — вершы каля ста паэтаў. Натуральна, у кожнага з іх была ці ёсць маці і таму... А ў Н.Г. маці не было, і ў анталогіі Н.Г. няма, хоць яго вершы пра маці амаль паўстагоддзя беларускія дзеткі вывучалі па чытанках і хрэстаматыях.

Выйшаў зборнік памяці Максіма Багдановіча, у якім — дзясяткі прысвечаных паэту вершаў, а майго верша пра трагічны лёс генія «Апошняе спатканне з Веранікай» — няма. Склалі і выдалі хлопцы-хваты анталогію беларускай літаратуры за тысячу гадоў, у якой прадстаўлены дзясяткі маіх сучаснікаў, — і равеснікаў, і маладзейшых, — а маё імя нават не ўспамінаецца.

На гэтым пералік спыняю, хоць мог бы і прадоўжыць. Ну і што зробіш? Нічога не зробіш. Хамству канца няма.

Усё думаў...


Доўгія гады падбіраў з дзіцячай балгарскай паэзіі лепшыя вершы, байкі, небыліцы і пераствараў іх у беларускай мове, рабіў беларускімі. А пасля і некаторыя славенскія, і лужыцкія, і расейскія. А пасля і казкі ў прозе народаў былой Югаславіі перастварыў на наш лад. Усё думаў: спатрэбяцца беларускім дзеткам — і сёння, і заўтра, яны ж так любяць жывое, вобразнае, дасціпнае слова, пераканаўся ў гэтым на сустрэчах у школах. А яно, усё гэта, ужо і нікому не трэба. Адвярнулі беларускіх дзетак ад паэзіі ў родным слове. Адвярнулі!..

«Спадкаемцы»

Юбілей Купалы і Коласа... З набліжэннем гэтых вялікіх дат у культурнай гісторыі беларускага народа, у гісторыі нацыянальнай літаратуры, з набліжэннем свята ў гонар памяці тых, хто з’яўляецца найпершымі сімваламі нацыянальнай велічы і славы Беларусі, — узрошчаная на расоле антыбеларушчыны заварушылася і прагавітая калялітаратурная гнюсь.

Чужакі і запраданцы няйначай як наважылі ўзурпіраваць правы спадкаемцаў Купалы і Коласа. Яны арганізоўваюць літаратурныя сустрэчы і вечары ў гонар Купалы і Коласа, не разумеючы, што страшна абражаюць іх па­мяць — гэтым сваім крывадушшам, гэтым разгулам цынізму. Яны як быццам не ведаюць, чаму ў 1930-м Купала зрабіў спробу пакончыць жыццё самагубствам. Як быццам не ведаюць зместу ліста Коласа ў ЦК КПБ, напісанага ім перад самай смерцю.

Запомніце, браты: у той вечар, калі крывадушнікі-цынікі будуць крычаць пра сваю вернасць традыцыям і запаветам юбіляраў, прагучыць і голас Божы; і ў каго б’ецца ў грудзях жывое чалавечае сэрца — той Яго голас пачуе. І кожны сам для сябе Яго словы паўторыць. Для сябе і для дзяцей сваіх. Бо ж не ўсе яшчэ, не ўсе пад беларускім небам прадалі сваё сумленне.

Талент і сумленне? А што гэта такое?


Новыя гаспадары жыцця радуюцца, што сацыялістычны лад у нас пераможаны і ад яго нічога не засталося. Не ведаю, ці пераможаны сацыялізм (калі ён увогуле быў у нас), але добра бачу: пераможана культура, сумленне, чалавечнасць, элементарная прыстойнасць. І перамог не капіталізм — перамаглі бессаромнасць, цынізм, нахабства. Перамаглі дзікунства і азвярэласць. Перамагла прафанацыя. Перамагла бяздарнасць.

Ці не дзіўна: пры гэным сацыялізме самыя высокія званні і ўзнагароды атрымлівалі пісьменнікі сапраўды ярка-таленавітыя, а не шэрыя і прымітыўныя. Значыць, кіраўнікі Беларусі мералі талент меркай вельмі высокай, Пэцкаля і Квэцкаля не ставілі ў адзін шэраг з Мележам, Брылём, Быкавым, з Куляшовым, Танкам, Панчанкам... І не варта намякаць на «прыналежнасць да КПСС»: Быкаў і Брыль, напрыклад, партыйных білетаў не мелі.

Сённяшнія Пэцкалі і Квэцкалі наіўна думаюць, што яны твораць на ўзроўні Мележа ці Куляшова. Ну, што ж, хай цешацца. Ніякай бяды не было б, калі б на іх поспехі (піярскія, шумагонныя) не глядзелі з зайздрасцю пачаткоўцы.

Такі наступіў час. Талент і сумленне... Скора маладыя будуць пытацца: а што гэта такое?..

Эпізод у застоллі

У жніўні 1961-га ў Беларусі праходзілі Дні расійскай літаратуры, на якія прыехала ладная (чалавек пятнаццаць) група маскоўскіх паэтаў і пісьменнікаў, у тым ліку Міхаіл Святлоў, Павел Нілін, Леанід Собалеў, Юлія Друніна, Сяргей Смірноў (Брэсцкі), Якаў Хелемскі, Аляксей Каплер і іншыя. Літаратурныя сустрэчы Мінск рашыў праводзіць у абласцях. Гасцей «разбілі» на дзве брыгады: адна паехала на ўсход (Магілёў-Гомель), другая — на захад (Берасце-Гародня). З гасцямі, натуральна, паехалі і мінскія творцы. Я трапіў у «заходнюю» брыгаду, якою камандавалі: ад масквічоў — Леанід Собалеў, ад нашых — Пятро Глебка. За дні сустрэч на Берасцейшчыне-Гародзеншчыне я пасябраваў з паэтам Уладзімірам Кастровым, пазнаёміўся з Паўлам Ніліным, Сяргеем Смірновым, Юліяй Друнінай, Аляксеем Каплерам (муж Друнінай), Леанідам Ленчам. З нашых, апрача Глебкі, былі Максім Танк, Аляксей Русецкі, Мікола Ткачоў. Дні праходзілі, як і належала быць, святочна. Запомніўся адзін эпізод, які мяне моцна ўразіў.

Начавалі ў Белавежскай пушчы, на ўрадавай дачы. Была мілая і нябедная сяброўская вячэра. Тамадзіў у застоллі Леанід Сяргеевіч Собалеў — масіўны, грузны, імпазантны, па тагачасных крытэрыях — «жывы класік». Пра кожнага з прысутных беларусаў, па законах удзячнасці, казаў добрае слоўца. Гаворачы пра Русецкага, назваў яго іншым імем. «Прабачце, ён Аляксей», — падказаў яму — нягучна, спакойна — Нілін. Божа, што ў адно імгненне зрабілася з Собалевым. Ад прыязнай лагоднасці на твары і следу не засталося. Павярнуўся да Ніліна і, набрынялы злосцю, на ўвесь голас раўнуў: «А вы меня не поправляйте! Я сам знаю, что Алексей!..». Усе прысутныя збянтэжыліся, асабліва мы, беларусы. Ну ніяк не чакалі такога выбуху злосці. Хіба далікатная падказка калегі магла справакаваць на такі выбух? Тут, відаць, нешта іншае...

Пасля вячэры я спытаў у Ніліна, якога любіў як пісьменніка і пранікся да яго сімпатыяй як да чалавека: «Чаму ён так, Павел Філіпавіч? Як гэта зразумець?» — «Відаць, так, як усе і зразумелі. Вялікі літаратуры начальнік, кіраўнік Саюза пісьменнікаў. А ёсць і яшчэ два моманты. Першы — ён даўно нічога не піша, а Нілін стаў папулярным. Другі — ён не можа забыць, што Нілін сядзеў у Гулагу. Што сядзеў невінаваты — гэтага ён ведаць не хоча».

Было мне над чым у тую ноч падумаць! Якая была наша нядаўняя рэчаіснасць — і ці скончылася яна?

Калі я пісаў раман у вершах «Родныя дзеці», эпізод, пра які тут распавёў, мне вельмі прыдаўся пры абмалёўцы вобраза аднаго з герояў твора — Мікіты, дубаватага і фанабэрыстага начальніка ваеннага маштабу. Дзея таксама адбываецца ў застоллі.

Тут дзядзька Лёкса па пасудзе
Ударыў зноў: — Прашу наліць!
Мікіта Зміцеравіч будзе
У гонар маці гаварыць!

Мікіта вычакаў хвіліну,
Пакуль заціх-улёгся шум,
Устаў паважна, нос закінуў,
Як перад люстрам харашун.

— Што ж, еслі просіць прадсядацель
Ці, ізвіняюсь, тамада,
Каб я сказаў што к гэтай даце,
То я далжон атвеціць: да!

Дык вот у нашай юбіляркі
Есь многа качастваў такіх,
Што быў бы грэх не выпіць чаркі,
Не ўшанаваць пачотам іх.

А першым качаствам законна
Шчытаю я без лішніх слоў,
Што, хоць і ў возрасце прыклонным,
Ана не знаець дактароў.

Другое качаства па праву
Адмецім такжа мы спаўна,
Што патрудзілася на славу
За жызь працоўную ана.

А трэцім качаствам гардзіцца
Найболей нада, што ўдава
Зрасціла нас, как гаварыцца,
І ў жызь пуцёўку нам дала.

У ту вужасную разруху,
Благадара і вапракі,
Ана не пала сілай духу:
Пускала нас — как пціц з рукі!..

Тут выйшла пауза малая,
І д’ябал Вінька не стрываў:
— А што бабуся залатая
І ўнукаў любіць — не сказаў!

Мікіта згроб сурвэтку ў пальцы,
Махнуў рукою, як ластом:
— А вы мяне не папраўляйце! —
Раўнуў на Віньку цераз стол.

— Я лучча знаю, што бабуся!
І ўсё я знаю, што к чаму!
А еслі ў чом і абшыбуся —
Мяне паправіць есь каму!


А Павел Нілін у сваёй новай аповесці «Праз могілкі», напісанай неўзабаве пасля паездкі ў Беларусі, стварыў вельмі высакародны вобраз беларускай дзяўчыны, якой і прозвішча даў беларускае — Гілевіч. Наташа Гілевіч.

Літаратурная Беларусь № 61