Ціхан Чарнякевіч пра Уладзіміра Сцяпана: Камера і вечная вясна

На сайце прэміі імя Гедройца з'явілася чарговая рэцэнзія на кнігу-намінанта, што патрапіла ў сёлетні лонг-ліст. Крытык Ціхан Чарнякевіч разважае пра прозу Уладзіміра Сцяпана (Сцепаненкі) і яго зборнік "Адна капейка". Дарэчы, сёння, 22 студзеня, пісьменнік, сябар СБП, адзначае сваё 55-годдзе. Віншуем Вас, паважаны Уладзімір Аляксандравіч, і жадаем усяго самага добрага – здароўя, плёну ў справах, творчай нястомнасці і аптымізму! Па шчаслівай выпадковасці, літаратуразнавец Ціхан Чарнякевіч таксама святкуе сёння свой Дзень нараджэння. Прыміце нашыя віншаванні і найлепшыя пажаданні, спадар Ціхан!

ГА "Саюз беларускіх пісьменнікаў"

 

Ціхан Чарнякевіч: Камера і вечная вясна

  

Яшчэ не адплюшчыўшы вачэй, запаўняеш галаву мільярдамі розных думак, якія, груба штурхаючы адна адну, нахабна пруць напралом у вузкія дзверы твайго ўспрымання.

Дзень пачаўся.

А некалі і недзе, даўным-даўно, ты прачынаўся ад вострага пачуцця ўласнага існавання, быў чыстай шклянкай, праз якую раніцай свяціла сонца і павольна плылі скамечаныя беларускія аблокі.

І не было вядома, да чаго гэта ўсё ў выніку прывядзе.

Калі я чытаў кнігу Сцяпана “Адна капейка”, я вяртаўся ў тыя дні, вучыўся бачыць, нанова вучыўся чытаць. Звычайна, як бярэшся за чыйсьці твор, то быццам робішся “мудрэйшым за аўтара”, безуважна ці, наадварот, зацікаўлена глядзіш: “Ну, што ён там гэтым разам наваракузіў?”. 

Тут жа — наадварот. Аўтар увесь час спыняе цябе за крысо: “Куды ты ляціш, пачакай, ты мяне не зразумеў, палову прапусціў міма вушэй”.

Вяртаюся. Сапраўды — прапусціў палову. Куды ж тады бег?

Сцяпан натуральны сваёй нетаропкасцю. Час у яго навелах і “малюнках” зазвычай тоесны рэальнаму, а здараецца, што яшчэ больш запаволены. Ён не апісвае, як Пташнікаў, на дзесяці старонках падзенне кляновага ліста, але ў прынцыпе рухаецца ў падобным кірунку. Магчыма, гэта рэакцыя на сваю асноўную працу (бо ён напісаў некалькі дзясяткаў дэтэктываў і сцэнарыяў; сотні, калі не тысячы, журналісцкіх тэкстаў). Сінтаксіс — не агрэсіўны. Хутчэй наадварот — вельмі ашчадны. Аўтар нібыта баіцца “літаратуры-пісаніны”, якой яму ўсё жыццё даводзіцца зарабляць сабе на хлеб.

Увага, зараз прагучыць ацэначнае суджэнне. На маю думку, Уладзімір Сцяпан сёння — адзін з найлепшых майстроў апавядання ў нашай прозе. Магчыма, гэта не зусім відавочна, бо папярэдняя яго кніга пабачыла свет яшчэ за Савецкім Саюзам: ад выдання ў 1990 годзе “Вежы”/”Сам-насам” (абедзве кнігі выйшлі амаль адначасова ў розных выдавецтвах і шмат у чым паўтараліся па змесце) да “Адной капейкі” (2012) кнігарні ўсё-такі разоў пяцьдзясят цалкам мянялі асартымент. Што да паасобных, хай нават і рэгулярных публікацый у газетах і часопісах, то яны маюць моду губляцца ў часе і не затрымліваюцца ў памяці нашчадкаў. 

Аўтар рэалізуецца праз кнігу. З кнігамі Сцяпану, як бачым, не шанцавала. Гэтаксама не шанцавала да апошняга часу і Андрэю Федарэнку, але пасля выдання “Нічыіх”, “Мяжы”, “Сечкі” і “Ланцуга” многім нарэшце стала зразумела, чым займаўся пісьменнік апошнія дваццаць гадоў і што ён паспеў зрабіць.

З Уладзімірам Сцяпанам такая рэалізацыя адбылася толькі часткова — у “Адной капейцы” сабраная найлепшая проза 2000-х. Такім чынам, цэлае ягонае творчае дзесяцігоддзе — 1990-я — дагэтуль у пэўным сэнсе застаецца полем для аматараў палазіць па старых падшыўках.

Зразумела, шмат што ў ягонай манеры за гэты час вар’іравалася (дзе тое літаб’яднанне “Тутэйшыя”!). Але не кардынальна.

Ключ і пачатак — у эстэтыцы 1980-х. Метад (голас?) Сцяпана амаль не змяніўся з таго часу. Але сама проза зынакшылася. У “Вежы” Сцяпан накіраваны на расказванне гісторыі. Гэта медытатыўная проза, якая часам нагадвае навелы Джойса, але аўтар не выходзіць у іх за межы жанру, эксперыментуе з тэматыкай, сюжэтыкай. Ён яшчэ адчувае навелістычны ці то апавядальны канон і імкнецца яго датрымаць. У 2000-х — зусім іншая карціна, дзейнічае само адлюстраванне. Прычым гэтае адлюстраванне замяняе ўжо і сюжэт, і жанр — тое “літаратурнае”, ад чаго Сцяпан уцякае ўпрочкі. Тут хутчэй ідзе ўжо не сцэнарысцкая, а аператарская работа. Камера праплывае злева направа, і цягам аднаго плану, зусім як у фільмах Таркоўскага, паспявае змясціць у сабе карцінку, вобраз, чалавечы лёс і анталогію сусветнай філасофіі.

Кожнае апавяданне “Адной капейкі” — гэта і ёсць доўгі план падобнага кшталту. Там, дзе ён завяршаецца, аўтар спыняецца і ставіць кропку. Другога плану ён здымаць не будзе.

Бо гэта ўжо зусім іншае кіно.

Апошнім часам Сцяпан пачаў рабіць гэтыя доўгія планы, так бы мовіць, карацейшымі, у выніку чаго непазбежна ўзнікла фрагментарызацыя: цыклы замалёвак утварылі ў кнізе “Адна капейка” больш аб’ёмныя творы “Каханне”, “Вуліцы і людзі”, “Бацька”, “Дзед” (апошнія тры завяршаюць кнігу і такім чынам выяўляюць аўтарскую пазіцыю — адмяжоўваюць розныя тыпы аповеду). Відавочна, жанр гэты прасцейшы і да таго ж мае адкрытую структуру, што дае аўтару неабмежаваную прастору для дзеяння. 

Тут можна было б паразважаць яшчэ пра прыпавесць у сучаснай літаратуры, пра тое, што нон-фікшн забівае фікшн, а эсэізм пагражае ператварыць апавядальнікаў у калумністаў, але я гэтага рабіць не буду. Бясспрэчна, гледзячы на сучасную прозу, нельга не заўважыць памкненняў да падрабязнага адлюстравання і нават пераліку сваіх эмоцый, да несівых мемуараў і гэтак далей. Але ў прозе Сцяпана эсэістычнасць, размытая жанравасць і мемуарнасць страчваюць сваю асноўную функцыю — яны выяўляюць аўтарскую эвалюцыю, пра якую сказана вышэй. Адпаведна, рознага калібру “тэматыку” і “праблематыку” Уладзіміру Сцяпану цяжка прыпаяць. Надзённыя пытанні, вострасацыяльна-выкрывальніцкія матывы ў кнізе проста адсутнічаюць. Аўтар тут нікому нічога не даказвае і, выяўляецца, нават не расказвае, а — паказвае.

Таму часам з’яўляецца адчуванне, што ён наогул маўчыць.

Гаворыць тое, што ў кадры — “вуліцы” і “людзі”. Першыя арганізуюць прастору, другія — час. Маленькі неназваны пасёлак, не вёска і не горад (трэба адразу абмовіцца, што звычнага нашага празаічнага этнаграфізму, які чамусь непазбежна ўзнікае, як толькі празаік перамяшчае свой аб’ектыў убок ад праспектаў, бараў і метро, у прасторы Сцяпана няма; мова яго падкрэслена гарадская, сухаватая, без розных там прыказак-прымавак і паўвядомых слоўцаў: апошнія б толькі перашкодзілі адлюстраванню), не надта, магчыма, вясёлы, і таму ў гэтай сціснутай прасторы жывуць сціснутыя жыццём людзі. У іх існаванні амаль заўсёды “трагічнае схавана хараство”; паўсюль — асуджанасць, вырачанасць на нешта. Вырачанасць з’яўляецца ад таго, што аўтар ведае далейшае развіццё падзей, ён проста пераматаў стужку і глядзіць другім заходам. Кожны такі эпізод — адно фрагмент памяці, але яна раз за разам абмяжоўвае аўтара прасторай дзяцінства і маленькага пасёлка. Тут ужо няма ніякіх выпадковых спадарожнікаў, якія былі ў апавяданнях з кніг “Вежа” ці “Сам-насам”, у паасобных навелах 1990-х гадоў, дзе аўтар эксперыментаваў з вострасюжэтнасцю, магічным рэалізмам і, трэба адзначыць, дасягнуў сур’ёзных поспехаў.

Аднак ад усёй гэтай рознакаляровасці аўтар без шкадавання адмовіўся і вось ужо дзясяты год запар здымае і адначасова глядзіць бясконцае празаічнае кіно пра маленькі гарадок 1960-х, 1970-х, 1980-х (зрэшты, час у ім амаль не існуе, ён толькі адгадваецца з побытавых заўваг, цэнаў, прадметаў), пра тое месца і тую пару, калі можна было адчуць вастрыню свайго і чужога існавання і яшчэ не ведаць, да чаго гэта ўсё ў выніку прывядзе.
 

Уладзімір Сцяпан. Адна капейка — Мінск: Літаратура і Мастацтва
 

gedroyc.by