У Луганску пабачыла свет кніга Васіля Быкава ў перакладзе на ўкраінскую мову

Любоў Цай

"Байкі свету" выйшлі на ўкраінскай мове

Значнай падзеяй у літаратурным жыцці можна лічыць выхад кнігі Васіля Быкава "Байки світові" ("Байкі свету") (г. Луганск, выдавецтва «Янтар»), у якую ўвайшлі кароткія апавяданні вядомага на ўвесь свет беларускага мысляра, пісьменніка, публіцыста, напісаныя ў канцы мінулага стагоддзя. Пераклаў іх Дзмітро Шчарбіна, у зборнік увайшлі навелы з кнігі Васіля Быкава «Пахаджане», якая выйшла ў 1999 годзе ў Мінску. Прадмову да «баек сусветных» напісаў Ігар Альшэўскі, член Нацыянальнага саюза пісьменнікаў Украіны, вядомы даследчык творчасці Агатангела Крымскага.

Выхад кнігі супаў з вызначальнымі датамі жыцця Васіля Быкава: 19 чэрвеня -- дзень яго нараджэння, а 22 чэрвеня -- дзень смерці. Такім чынам, ёсць магчымасць успомніць пра гэта, дакрануцца да творчасці пісьменніка, звярнуцца да яго філасофскага, глыбока псіхалагічнага пункту гледжання на жыццё, на такія вечныя дабрачыннасці, як праўда, сумленне, патрыятызм, чалавечнасць.

Васіль Быкаў падарыў сусветнай літаратуры неперасягненыя творы пра ваеннае ліхалецце, якое закранула яго, маладога яшчэ хлопца, які стаяў на парозе жыцця, меў пэўныя планы на будучыню і вялікае, гарачае жаданне вучыцца. Дарэчы, за дзень да пачатку вайны Васіль Быкаў з'ехаў быў да дзядзькі на Украіну, у Шостку, маючы намер вучыцца далей, але вайна перакрэсліла ўсе планы. Маладому хлопцу, адарванаму ад сям'і, давялося акунуцца ў суровую ваенную рэчаіснасць, прайсці ваенныя ўніверсітэты: ён вучыўся ў Саратаўскім пяхотным вучылішчы, а з 1943 ваяваў на франтах гэтай страшнай і жорсткай вайны.

"Жураўліны крык", "Альпійская балада", "Трэцяя ракета", "Здрада", "Мёртвым не баліць" -- далёка не ўвесь пералік твораў са спадчыны Васіля Быкава. Гэта аповесці пра каханне, пра сэнс жыцця, пра выпрабаванні, якія дапамагаюць выявіць, чаго варты чалавек у экстрэмальных умовах, якія ён выбірае шляхі, якія пакуты суправаджаюць яго -- пакуты выбару, і ў цэлым пра станаўленне асобы.

Вайна амаль увесь час была з Васілём Быкавым -- з такой вайны, з такіх выпрабаванняў няма вяртання. Гэты боль трывожыць заўсёды, а водгулле тых страшных і злавесных падзей у прозе пісьменніка перасцерагае, падказвае, навучае. Таму, напэўна, так шчодра Васіль Быкаў усё жыццё дзяліўся з велізарнай колькасцю сваіх чытачоў гарачай любоўю да радзімы, да роднай мовы і да ўсяго каштоўнага ў свеце, чаго нельга вымераць ні грашыма, ні ўладай.

Самым вядомым з'яўляецца, мабыць, раман "Сотнікаў", што стаў бліжэй да шырокай грамадскасці дзякуючы таленавітай рэжысёрцы Ларысе Шапіцька, якая зняла па гэтым рамане фільм «Узыходжанне».

Гэтая пышна пастаўленая карціна зусім не змяншае жадання прачытаць раман. Уражанні ад чытання неверагодныя. Героіка тых гадоў, адлюстраваная ў літаратурных творах або ў кінамастацтве, найперш адкрывае небывалыя старонкі салдацкай мужнасці на перадавой, дзе ёсць лінія фронту, дзе па адзін бок ад гэтай лініі -- нашы, а па другі -- ворагі. Там нібыта ўсё ясна, зразумела. Галоўнае -- дынаміка развіцця падзей. Затое ў прозе Быкава чытач з непадробнай цікавасцю сочыць за рухамі душы кожнага з герояў, бо душа -- гэта галоўны аб'ект даследавання пісьменніка. <...>

За год да смерці Васіля Быкава, у 2002 годзе, выйшла яго апошняя кніга ўспамінаў "Доўгая дарога дадому". У ёй ён з болем піша пра разбурэнні ў эканоміцы, грамадскім жыцці, а больш пра заняпад нацыянальнай культуры і мовы. Успомнім, як пісаў пра гэтыя балючыя і тонкія грамадскія пытанні Янка Купала ў сваім артыкуле "Ці маем мы права адмаўляцца ад роднай мовы?» (1910):

«Хтосьці скажа: хай была б адна мова ў свеце, і на самай справе, навошта іх столькі. Яно, можа, было б і добра, а можа, і не зусім. Вось калі б аднаго віду былі ўсе дрэвы, жывёлы або хлеб, то, верагодна, няцяжка здагадацца, што ў свеце было б не так добра, як гэта цяпер. Але калі дрэвы і жывёлы -- гэта толькі знешняя аздабленне жыцця зямлі, то гаворка чалавечая -- то накшталт стрыжня ў гэтым жыцці, яго душа, яго ўнутраная аздабленне».

Кніга Васіля Быкава «Пахаджане», з якой у анансаваную ўкраінамоўную кнігу «Байки світові» ўвайшло чатырнаццаць навел, напісаныя ў жанрах прыпавесці, казані, ці, інакш кажучы, казак для дарослых. У адных казках персанажамі з'яўляюцца жывёлы. Другія маюць яркую палітычную накіраванасць. Але ва ўсіх казачных героях -- ці то ў жывёлах, ці то ў жыхарах выдуманых краін -- прагледжваюцца аўтару землякі і сучаснікі. Быкаў даследуе такія складаныя грамадскія з'явы, як страх, праўда, сумленне, прага да ўлады, барацьба, пакуты, а найбольш рухі душы, выкліканыя неабходнасцю зрабіць нейкі жыццёвы выбар.

...Гарыць агнём вечная чырвоная кветачка, што паклаў хтосьці на магілу героя прыпавесці «Маленькая чырвоная кветачка», якому Быкаў нават імя не даў, называючы проста «ён» ... А значыць, жыццё, якое пакладзена на алтар любові да радзімы, хтосьці і памятае. І пакуль гэтая памяць будзе жыць, да тых часоў ёсць надзея захаваць самае каштоўнае ў гэтым свеце.

Можна ўспомніць і падарожнікаў з прыпавесці "Пахаджане", якія хадзілі з канца ў канец пад кіраўніцтвам правадыроў, што змянялі адзін аднаго, але так і не прывялі племя да жаданай мэты ... «Пайсці іншым шляхам яно [племя] не можа, таму што не ведае, куды. А гэты глыбока ўелася ў генную памяць пакаленняў. Вопыт няўдач і пакут нічога не значыць, таму што кожнае пакаленне ўсё пачынае зноўку », -- такімі словамі Быкаў заканчвае прытчу.

З тугой у сэрцы чытаем апавяданне «На поўню» пра спаленую ў бязлітасным вогнішчы дзяўчыну Ульрыку, якую прызналі ведзьмай, бо яна наважылася на неверагодны ўчынак -- не прызнала сваю віну ў час кары i не падзякавала суддзям за высокую справядлівасць. Прысуд згарэць у агні, абвешчаны гэтай ганарлівай дзяўчыне, вызваліў яе ад падзякі, а суддзі парадаваліся сваёй справядлівасці ...

У байцы «Жах» зноў натыкаемся на горкую перасцярогу людзям, якія могуць загубіць сваю гісторыю, карані, мову:
«А што забраў [Жах] гісторыю, то дарма! З гісторыі штаноў не пашыеш. Мову? Можна і без мовы пражыць. Звяры ён у лесе зусім не гавораць, а жывуць лепш за людзей. А што народа няма (не было і стагоддзе не будзе), то, можа, яно і да дабра: менш людзей -- больш парадку».

А зараз некалькі слоў пра чалавека, чыё майстэрства дазволіла нам захапіцца шматграннай паэтычнай мовай прыпавесцяў Васіля Быкава. Апавяданні для зборніка з беларускай пераклаў Дзмітро Шчарбіна, чалавек з непераўзыдзеным моўным чуццём, бязмежна закаханы ва ўкраінскае слова. Нячаста, на жаль, можна ўбачыць такое беражлівае, паважлівае стаўленне да мовы. Пераканацца ў майстэрстве перакладчыка няцяжка -- літаральна з першых радкоў чытач адчувае магнетызм украінскага слова, уважлівае стаўленне да аўтарскага тэксту, педантызм, мастацкае майстэрства. Асабіста я, чытаючы ўкраінскія тэксты Дзмітро Шчарбіны, -- а мне даводзілася чытаць яго цудоўныя пераклады з беларускай твораў Рыгора Крушыны, Уладзімера Някляева, а таксама пераклады з рускай і балгарскай -- адчуваю, што прыйшла да гаючай крыніцы, ад якой не пад сілу адарвацца, з якой хочацца піць і піць. Перакладчыку ўдалося захаваць паэтычную мову Быкава і вельмі чула, тонка перадаць перажыванні, думкі, замяшанне герояў прыпавесцяў. <...>

Можна было б прывесці мноства цікавых знаходак і працытаваць, але не будзем гэтага рабіць, бо чытачу варта самому азнаёміцца з апавяданнямі, прадстаўленымі так мілагучна і сакавіта, убачыць у іх каштоўныя моўныя жамчужыны і пераканацца ў перакладчыцкім майстэрстве Дзмітро Шчарбіны.

Напрыканцы заўважу, што кніжачка «Байки світові» выйшла ў луганскім выдавецтве «Янтар». Яна мае мініяцюрны фармат (65х95мм) і адразу ж зацікавіла не толькі прыхільнікаў творчасці Васіля Быкава і добрага ўкраінскага слова, але і аматараў мініяцюрнай кнігі. Такім чынам, спадзяемся, што добрая беларуская літаратура, прадстаўленая на чароўнай украінскай мове, прыгожа і ладна аформленая, прыцягне да сябе ўвагу чытачоў не толькі ва Украіне і Беларусі, але і далёка за іх межамі.

Пераклад з украінскай ВТ

Цалкам рэцэнзію можна прачытаць у арыгінале тут

mspu.org.ua