Вальжына Морт: вялікае інтэрв'ю

Вальжына Морт пачала друкавацца напрыканцы 90-х, калі была яшчэ школьніцай. Ейныя пачуццёвыя, рваныя і гатычна прыгожыя верлібры сталіся чымсьці абсалютна новым у беларускай літаратуры. «Какетлівы дзявочы суіцыд», – так некалі назваў яе манеру Андрэй Хадановіч. У 2005-м паэтка выдала ў Беларусі сваю першую кнігу «Я тоненькая як твае вейкі» і неўзабаве з'ехала ў Варшаву, а потым у Амерыку. За ўвесь гэты час на радзіме Вальжына адзначалася толькі весткамі пра свае поспехі: выйшлі яшчэ дзве кнігі, адна з якіх па-англійску, вершы перакладаліся на безліч моваў, Морт атрымлівала прэстыжныя прэміі і стыпендыі, і ўвогуле, напэўна, зараз яна – самая вядомая беларуская паэтка за мяжой.

На ейным выступе ў кнігарні «ЛогвінаЎ» настойлівы слухач у першым шэрагу пляскае і патрабуе «хіт» – «Верш пра беларускую мову!» Вальжына кажа, што ўсе ейныя вершы ў нейкім сэнсе пра мову. Здаецца, што і нашае інтэрв’ю атрымалася таксама пра яе ж.

«Я збольшага адчуваю сябе то вар’яткай, то ідыёткай»

Падчас імпрэзы Альгерд Бахарэвіч згадаў, што ў 90-я вы вяршылі рэвалюцыю ў беларускай літаратуры, таму кожны твой выступ быў троху бунтарскім. Можаш згадаць гэтае сваё дзіцячае бунтарства?

Мы належалі да суполкі «Бум-Бам-Літ», і тое, што мы рабілі, мне здавалася не рэвалюцыяй, а літаратурай, якая была жывою: у вершах, што з'яўляліся на старонках нашых друкапісаў і часопісаў, было больш жыцця, чым у самім жыцці. Калі Зміцер (Вішнёў – 34mag) вазіў труну па Менску, беларуская паэзія была далей за ўсё ад смерці.

А сама ў труну ты не клалася?

У труну я не клалася, але гэта зрабіць позна не бывае. (Смяецца.)

У беларускай літаратурнай традыцыі здаралася час ад часу такая рэйкавая вайна: па-першае, сама нашая традыцыя дастаткова маладая, а па-другое, у гэтай маладой традыцыі партызаны падаставалі рэйкі-пакаленні, і вось ты, малады паэт, ляціш на сваім крылатым цягніку натхнення і, вядома ж, вялікіх планаў, а для колаў рэек няма… Трэба ножкамі. Ну, у хлопцаў ёсць «я мужык-беларус, пан сахі і касы» – гэтай мове ўжо больш за сто гадоў, з гэтым можна працаваць! А што з тым рабіць дзяўчыне? Толькі разумець, што гэтая літаратурная мова размаўляе не з табою, што яна заўсёды глядзіць па-над тваёй галавой, у месца, дзе, як вядома, віецца сіні матылёк. Таму для мяне беларуская паэзія магла пачацца толькі з таго, што я не мужык, а гэта значыць з таго, што паміж маіх ног.

«Пісаць верш – гэта ж не зуб лячыць, калі з кожным разам лепш атрымліваецца»

Ты адчуваеш, што стала закладальніцай новых рэек?

Я збольшага адчуваю сябе то вар’яткай, то ідыёткай.

Я люблю пісаць, але свой верш як факт я ўжо не люблю. Бо скончаны верш азначае, што ты ў гэты момант верша не пішаш, трэба пачынаць наноў. А пачынаеш з нічога, бо гэта ж не зуб лячыць, калі з кожным разам лепш атрымліваецца.

Бунтарства ўвогуле засталося з табой? Ці ёсць патрэба шакаваць, правакаваць чытача?

Паэт не думае пра чытача, бо чытач – гэта ўжо пэўная цэнзура. Я пішу для мёртвых – для мёртвых любімых паэтаў, для мёртвых продкаў. А іх шакаваць ужо не трэба. Шакаваць паэту перш за ўсё трэба мову. Таму што мова – гэта такі інструмент, на якім мы штодня граем «Сабачы вальс», а на ім можна граць Баха. Кожны дзень мы карыстаемся мовай выключна ўтылітарна. Нам трэба, каб нас вельмі хутка і вельмі пэўна зразумелі. Мы папрасілі каву і не хочам, каб нам прынеслі гарбату. А ў паэзіі наадварот: мы замаўляем нешта, але не здагадваемся, што нам прынясуць.

А калі паэт мяняе інструмент, мяняе мову – напрыклад, беларускую на англійскую, – для яго гэта важна?

Вядома, важна. Гук вельмі важны, рытміка, музыка. Традыцыя вельмі важная. Кожнае слова цягне за сабою пэўныя гістарычныя і культурныя асацыяцыі. Мы як быццам вуду закідаем і выцягваем шмат рыбы, а рыба ў кожнай мове розная.

Я не патрабую ад верша ў перакладзе, каб ён чытаўся так, быццам быў напісаны па-беларуску. Таму што ён не быў так напісаны! Наадварот, я люблю блізкі пераклад, я люблю адчуваць замежнасць, інакшасць іншамоўнага верша. Я люблю пабачыць гэты прывід першаснай мовы. Больш за тое, нават дрэнны пераклад не можа сапсаваць геніяльнага верша. Нават калі мы бачым адзін мезенец Шэймаса Хіні ці Мандэльштама на кароткі момант, гэтага дастаткова, каб чытаць верш у дрэнным перакладзе.

Са мной часта спрачаюцца пра рыфму, якую я, вядома ж, страшна люблю. Але для мяне ўнутраная, нерэгулярная рыфма важнейшая. Я люблю алітэрацыю, калі словы, як сіямскія блізняты, першай літарай зліпліся, а потым ідуць у супрацьлеглых кірунках два розныя целы. Люблю кульгавую, недакладную рыфму.

«Для мяне няма “тут” і “там”. Паўсюль, дзе людзі пішуць, – гэта для мяне “тут”»

Ты выкладаеш паэзію і прозу ў Карнэльскім універсітэце. Ці ёсць у цябе любімыя студэнты?

Я выкладаю літаратурны майстар-клас для студэнтаў, якія атрымліваюць бакалаўрыят у нейкай іншай спецыяльнасці, але бяруць урокі прыгожага пісьменства для сябе. Менавіта тыя, хто прыходзіць з іншых дысцыплін, – медыкі, хімікі, біёлагі – прыносяць вельмі цікавую мову з сабою, навуковы погляд на свет, які вельмі дапамагае ў напісанні вершаў. Як думае паэт? Паэт часта думае метафарамі, алегорыямі. Паэт шукае алегорыю, метафару, якія аб’яднаюць у сабе ўвесь сусвет, з усімі яго супярэчнасцямі. Гэта вельмі навуковае мысленне!

З маімі студэнтамі мы пішам на тыдзень па вершы і чытаем з дзясятак чужых. Я іх вельмі люблю, маіх студэнтаў, я так і называю іх – мае малышы, мае прыгажуны і прыгажуні. На жаль, я не магу пісаць свае вершы падчас выкладання, таму што ў гэты момант жыву вершамі і літаратурнымі густамі студэнтаў.

Калі чуеш дрэнныя вершы, цябе, як чалавека з добрым слыхам, гэта раздражняе?

Паэты любяць паўтараць, што яны не любяць паэзіі, таму што пішацца шмат дрэнных вершаў. Я сама пішу шмат такіх! Вядома ж, ад дрэннай паэзіі вуха баліць. Таму ўзяць новую паэтычную кнігу – гэта заўсёды рызыка. Сапраўднага мастацтва ўвогуле не можа быць шмат.

Цябе як паэткі не было ў Беларусі дзесяць гадоў. Калі пераезд параўноўваць са смерцю, то ты, атрымліваецца, цяпер можаш бачыць, што адбываецца пасля яе – ці памятаюць пра цябе, ці жывуць твае вершы. Гэта ж вельмі цікава.

Мне здаецца, што параўнанні са смерцю не заўжды непрыемныя. Прыемней хіба параўнаць з «маленькай смерцю», то-бок з аргазмам.

Я з тых паэтаў, якім пішацца пра дом далёка ад дому. Мне трэба адысці, каб бачыць усю карціну. Чым далей, тым лепш.

Наогул, па вялікім рахунку, для мяне няма «тут» і «там». Я не веру ў шатландскую літаратуру, кенійскую ці новазеландскую. Для мяне ёсць толькі літаратура. Паўсюль, дзе людзі пішуць, – гэта для мяне «тут».

«Мы ўсталі зранку, выпілі каву, пайшлі на працу, мы ўсё ведаем, але насамрэч мы не ведаем нічога. Мы не ведаем, хто мы такія»

Але страшна было вырашыцца на пераезд, зрабіць крок у невядомасць?

Не страшна, бо кожны чалавек жыве ў невядомасці, проста намагаецца не думаць пра гэта. Невядомасць – добры стан. Джон Кітс пісаў пра «negative capability» – пра тое, што мы мусім адчуваць сябе ў гэтай невядомасці ўтульна. Мы ўсталі зранку, выпілі каву, пайшлі на працу, мы ўсё ведаем, але насамрэч мы не ведаем нічога. Мы не ведаем, хто мы такія. Мы не ведаем адказаў на важныя пытанні. Мы стварылі сабе ілюзію і вельмі ёю занятыя, каб толькі не нагадаць сабе, што мы нічога не ведаем. А мастацтва нас абуджае. Людзі, якія вучацца разумець мастацтва і жыць у невядомасці, – гэта самыя шчаслівыя людзі.

«Як на мяне, то Менск не змяніўся. Як ён мог змяніцца?»

Цябе можна распытваць, як чалавека, што выйшаў з машыны часу. Якім табе падаўся Менск праз дзесяць гадоў? Можа, твае любімыя месцы неяк змяніліся ці, наадварот, ты знайшла іх ранейшымі?

Не ведаю, пра кавярні, новыя будынкі не буду казаць, бо гэта нецікава. Як на мяне, то горад не змяніўся. Як ён мог змяніцца? Без вайны ці, не ведаю, пажару – ён той самы. Кавярні – гэта толькі дэталі. Маладыя людзі вельмі прыгожыя. Раней я і сама была сярод іх, а зараз я гляджу і бачу «маладых». Маладосць, нават у прышчах і гэтак далей, гэта прыгажосць, і мне падабаецца глядзець на маладых людзей.

У месцы дзяцінства вяртацца праз дзесяць гадоў і прыемна, і цяжка. Я жыла заўсёды ў спальным раёне, але каля дзесяці гадоў займалася ў дзіцячай опернай студыі, дзе ўдзельнічала ў спектаклях амаль кожныя выходныя. Усяму літаратурнаму я навучылася ад музыкі. Дагэтуль прасодыя для мяне – перш за ўсё музычная.

Мой Менск – гэта Оперны тэатр, прычым не галоўны ўваход, а гэтыя ўсе патаемныя чорныя хады, якія цяпер выглядаюць вельмі параднымі. Гэта сквер, дзе я гуляла ў даганяйкі з іншымі опернымі дзецьмі, чырвоныя дахі, маленькія вулачкі з іх малочнымі крамамі, якія мы, спяваючы, бачылі з пятага паверху нашай студыі. Тралейбус, на якім я ездзіла гадзіну з тэатру да Паўднёвага Захаду. А там, на Паўднёвым Захадзе, дарога ад дому да дзіцячай бібліятэкі. Першы дзень летніх канікул, ты ідзеш у сваёй джынсавай спадніцы набраць цэлы стос кніжак. Гэтая радасць у мяне вельмі ландшафтная – даўжынёю ў дарогу ад дому да бібліятэкі Астроўскага.

«Дзе б я ні была, я заўсёды гляджу, ці ёсць тут добрая опера»

А цяпер ты не займаешся музыкай?

Часам граю на акардэоне для сябе. Я оперны чалавек, хаджу ў оперу. Езджу ў Нью-Ёрк спецыяльна, каб пабачыць спектаклі. Дзе б я ні была, я заўсёды гляджу, ці ёсць тут добрая опера.

Ты казала, што наступная твая кніга выйдзе ў Менску.

Так, у мяне ўжо не ў Менску выйшлі дзве кнігі, і мне вельмі хочацца гэта кампенсаваць. Цяпер працую над рукапісам.

Пасля твайго выступу людзі падыходзілі і пыталіся, дзе можна цябе пачытаць па-англійску. Можа, таксама цікава было б выдаць у Беларусі твае англамоўныя вершы?

У кнігу будуць уключаныя некалькі вершаў па-англійску. Таму што паэтычная мова заўсёды крыху замежная, зламаная, не нашая. Паэт эксперыментуе з мовай, як хірург.

Хірург?

Хірург-эксперыментатар, так (смяецца). Паэту цікава зламаць сінтаксіс, спалучыць словы, якія не спалучаюцца. Я думаю пра Паўля Цэлана, пра ягоную нямецкую мову. Для мяне гэта паэт паэтаў. Ён так і казаў: «На маёй нямецкай мове ніхто не размаўляе». Ці вось у Мандэльштама – гэта ж не руская мова, на такой рускай мове ніхто не гаворыць.

«Самае страшнае слова для амерыканскай паэзіі – гэта не “х*й”, а “мы”»

Англамоўная кніга «Зборнае цела» адрозніваецца ад беларускамоўных зборнікаў? Ты пісала яе неяк па-іншаму? У адным з інтэрв'ю ты пагаджаешся, што яна больш агрэсіўная, у ёй больш гвалту і сэксу.

Амерыканская паэзія больш эгацэнтрычная, прыватная. У ёй вельмі мала энцыклапедычнага. Самае страшнае слова для амерыканскай паэзіі – гэта не «х*й», а «мы». І мая кніжка атрымалася вельмі прыватнай. Не ў тым сэнсе, што гэта быццам бы кніжка «пра мяне». Тут вядзецца пра прыватнае, інтымнае ўяўленне, пра інтымнае стаўленне да мовы. Я пісала па-англійску, але чытала я Рыльке, Цэлана (нямецкая мова), Павэзэ (італьянская), маіх любімых палякаў… Мая мова – гэта мова вобразаў, метафары. Я вельмі нямодная.

Ёсць нешта, што амерыканскі чытач можа не зразумець у тваіх беларускіх вершах?

Мне здаецца, шмат чаго і беларускі чытач можа не зразумець.

Часта кажуць, што беларуская публіка не песціць сваіх талентаў. А амерыканская?

Так, у параўнанні з амерыканскім беларускі слухач вельмі агрэсіўны. Амерыканскі слухач ставіцца да паэта з вялікай пашанай. А я, як сапраўдная беларуска, сяджу на амерыканскіх паэтычных чытаннях злосная, калі мне не падабаецца. І я звычайна адна такая.

«Калі мы не чытаем, мы плаваем у возеры, танчым ці гуляем у бадмінтон. Ну і, зразумела, пакутуем»

Ты ведаеш, дзе ў цябе гэтая кнопка, якая адключае здольнасць пісаць?

У мяне ёсць такі бзік: я працую толькі ў чыстым месцы. Калі нешта ляжыць на падлозе, калі ложак не засланы, я працаваць не магу. Таму ў нас заўсёды вельмі прыбрана дома. Я не веру ў творчы беспарадак. Бо я паэт – чалавек, які надае хаосу форму. І ў жыцці ў мяне ўсё мусіць мець форму.

Можаш расказаць пра сваю сям'ю?

Мая сям'я складаецца з маёй дачкі і мужа, а таксама маіх бацькоў і сястры ў Менску. А яшчэ з маіх сяброў, раскіданых па ўсім свеце. Мы жывем – вельмі рамантычна – сярод кніжак, і, калі не выкладаем, бавім час з кніжкай ці нататнікам у розных пакоях дома. Калі мы не чытаем, мы плаваем у возеры, танчым ці гуляем у бадмінтон. Ну і, зразумела, пакутуем.

Гутарыла Аляксандра Дорская 
Фота by Таня Капітонава, 34mag.net