Васіль Быкаў: “Я заўсёды пішу па-беларуску”

“Я заўсёды пішу па-беларуску”

Фрагменты гутаркі Зінаіды Гімпелевіч з Васілём Быкавым 

Паштальён прынёс пасылку з Масквы. У ёй было некалькі копій новай рускай анталогіі Васіля Быкава, куды ўвайшлі тры яго аповесці, аб’яднаныя пад назвай адной з іх – “Яго батальён”. Быкаў пераклаў іх з беларускай мовы сам. Я задала Васілю Уладзіміравічу пытанне, якое ён ад мяне неаднаразова чуў у мінулыя гады. Я вырашыла закрануць гэтую тэму зноў – з-за таго, што яе працягваюць абмяркоўваць не толькі чытачы, але і некаторыя даследчыкі...

Зінаіда Гімпелевіч: Васіль Уладзіміравіч, прабачце, калі ласка, за паўтарэнне пытання: вось гэтая кніга – дарэчы, цудоўна выдадзеная, – гэта пераклад ці вы напісалі яе па-руску?

Васіль Быкаў: Я заўсёды пішу спачатку па-беларуску, а пасля перакладаю на расейскую мову; часта я раблю гэта сам.

З.Г.: Вы лічыце, што можна дабіцца ідэнтычнага перакладу ў мастацкай літаратуры?

В.Б.: Не, я думаю, што гэта немагчыма з-за блізкасці расейскай і беларускай моваў. Тут уваходзіць у сілу такая вялізная колькасць нюансаў, а таксама фанетычнай і марфалагічнай непадобнасці, што замест збліжэння часта адбываецца лексічнае адштурхоўванне. Канечне ж, гэта ні ў якой меры не азначае, што адна мова лепш, багацей ці горш, бядней за другую. Гэтага проста не бывае. Кожная мова – самая лепшая для таго, каму яна дадзена ад нараджэння. Проста вельмі нялёгка падабраць слова, якое змяшчае ў сабе такое ж багацце сэнсаў, як у мове арыгіналу. Прыгэтым,чым мовы бліжэйшыя, тым складаней.

З.Г.: Сапраўды, у іншых мовах можна, напрыклад, знайсці ідыёму, а ў блізкіх мовах менавіта іншае адценне слова не дазволіць дасягнуць таго ж эфекту. Гэта, відаць, як з сінонімамі – яны ж ніколі цалкам не супадаюць па адценнях значэнняў.

В.Б.: Менавіта так. Аднак ёсць яшчэ адна сур’ёзная прычына ў тым, што на роднай мове ўсё даецца лягчэй, уключаючы і пераклад. Ведаеце, я пішу па-беларуску з нейкай генетычнай лёгкасцю. Калі ж перакладаю – жахліва пакутую; кожны склад, кожнае слова даюцца з цяжкасцю. Я ніколі не ўпэўнены на сто адсоткаў, што сказаў менавіта тое, што хацеў. Нават калі ў мяне гатова некалькі варыянтаў перакладу і я выбраў з іх толькі адзін, я ніколі да канца не ўпэўнены ў гэтым варыянце і непакоюся, што сучаснаму рускаму чытачу з добрым літаратурным густам не спадабаецца мой твор менавіта з-за мовы.

З.Г.: А чаму вы думаеце, што вам патрэбна самому перакладаць свае творы? Павінны ж быць выдатныя перакладчыкі ў Беларусі.

В.Б.: Таму што амаль ні разу не пашчасціла знайсці перакладчыка, праца якога мяне б задаволіла.

З.Г.: Адным з вашых перакладчыкаў быў цёзка Міхаіла Гарбачова.

В.Б.: Так, Міхаіл Васільевіч Гарбачоў, беларус, наш зямляк. Ён вельмі добры чалавек, але перакладаў мае творы даволі слаба. Пасля яго мяне перакладалі некалькі выдатных рускіх пісьменнікаў, але таксама не здавальняюча.

З.Г.: І пасля гэтага вы прыйшлі да рашэння перакладаць самому?

В.Б.: Я пачаў задумвацца аб гэтым пачынаючы з 1965 года. Твардоўскаму не спадабалася, як Гарбачоў пераклаў “Мёртвым не баліць”. Калі я прыйшоў да яго са сваім новым творам “Праклятая вышыня” (1968), у часопісе “Новый мир” была нарада, на якой Твардоўскі і яго рэдкалегія настаялі на тым, каб я пачаў перакладаць свае творы сам.

З.Г.: Значыць, воляй рэдкалегіі з пісьменніка можна зрабіць і перакладчыка?

В.Б.: Гэта было рашэнне не ад добрага жыцця. Адзін з рэдактараў прапанаваў Дудзінцава ў якасці перакладчыка. Між іншым, Дудзінцаў – выдатны рус­кі пісьменнік, таксама быў не ў фаворы ва ўладаў у той час. Твардоўскі неадклад­на адрэагаваў: “Якую цудоўную апальную троіцу вы прапаноўваеце: Быкаў – пісьменнік, Дудзінскі – перакладчык, Твардоўскі – рэдактар. Я ўпэўнены, што члены Цэнтральнага Камітэта партыі неверагодна ўзрадуюцца гэтай цудоўнай камбінацыі! І якім гэта чынам, вы думаеце, нам удасца гэту працу апублікаваць? Ды ніхто ніколі ў жыцці нам не дазволіць гэтага! Хай Васіль сам папрацуе над перакладам. Мы дапаможам”. Так я і паехаў дадому і ў хуткім часе вярнуўся з перакладам.Трэба сказаць, што мая першая спроба аказалася даволі слабай. Рэдкалегія адрэдагавала маю працу і апублікавала яе пад назвай “Атака з ходу”. З той пары мне няма каго вінаваціць у няўдачах перакладу, акрамя сябе самога.

З.Г.: А наступным што было?

В.Б.: “Круглянскі мост” (1969. – ЗГ).

З.Г.: Праца ішла крышку лягчэй?

В.Б.: Не, ніколькі, я перарабляў пераклад сем разоў, і да гэтага часу ён мяне не задавальняе.

З.Г.: Думаю, вы празмерна строгі да сябе. Вашыя апошнія пераклады на расейскую мову – абсалютна выбітныя. Канечне, тыя, каму пашанцавала, як мне, чытаюць вашыя творы ў арыгінале. І яшчэ, Васіль Уладзіміравіч, вы, відаць, цяжка перажываеце той факт, што на еўрапейскія мовы вашыя творы перакладаюць у асноўным з расейскай?

В.Б.: Так, з гэтым мне нялёгка змірыцца, асабліва крыўдна за раннія творы. Наколькі мне вядома, за амаль пяцьдзясят год маёй пісьменніцкай дзейнасці, толь­кі два перакладчыкі, адзін з Германіі, другі з Балгарыі, перакладалі мае творы з беларускага арыгіналу. Усе астатнія, большай часткай, перакладаюць з рускага...

 Зінаіда Гімпелевіч і Ірына Быкава

***

З.Г.: Васіль Уладзіміравіч, хачу ў вас спытацца пра генерала Уласава. Мой бацька быў даволі высокага меркавання аб ім і лічыў яго героем і ахвярай абодвух бакоў – і Саветаў, і нацыстаў. Як вы ацэньваеце Уласава цяпер, калі ў нас больш інфармацыі?

В.Б.: Бачыце, незалежна ад сябе ён стаў палонным жахлівых абставінаў пачварнага ваеннага часу; у адпаведнасці з імі ён і дзейнічаў, таму я і не лічу яго ні здраднікам, ні героем, а, хутчэй, ахвярай сітуацыі… Так, Другая ўдарная армія… Уласаў зрабіў даволі галавакружную ваенную кар’еру – малады генерал, герой і абаронца Масквы і г.д. Як бы там ні было. Сталін паставіў перад Уласавым невыканальную задачу, якую ніхто б не змог здзейсніць у той час. Кожны быў бы разбіты, нават легендарны Жукаў. А ва Уласава заставаўся невялікі выбар: першы – застрэліцца, другі – падставіцца пад варожую кулю, трэці – здацца. Ён выбраў апошняе. За што ж асуджаць ці хваліць яго? Амаль шэсць мільёнаў людзей трапілі ў тое ж самае становішча, большасці прыйшлося горш, чым Уласаву, у многіх наогул не было выбару. Не думаю, каб ён асабіста быў прагітлераўцам ці антысталіністам. Ён быў проста ахвярай цяжкіх абставінаў. Цяпер, уявіце, Уласаў у палоне. Як яму паступіць? Вы ж разумееце, што ў прынцыпе не было вялікай розніцы паміж канцлагерамі Гітлера і Сталіна.

З.Г.: Калі верыць кнізе Гросмана “Жыццё і лёс” – не было…

В.Б.: І Гросман меў абсалютную рацыю ў гэтых адносінах. Трапіць у лапы сакрэтных службаў было ўсё роўна, што апынуцца ў абдымках удава. Канечне, Уласаў мог бы пакончыць з сабою, але ён не стаў гэтага рабіць. Можа быць, ён спадзяваўся перахітрыць гітлераўцаў, але гэта таксама было безнадзейна… Немцы не далі яму магчымасці захаваць армію. Яго армія была расфарміраваная, і асобныя падраздзяленні былі раскіданыя па розных нямецкіх франтах і частках.

З.Г.: Я чула ад асабістай сакратаркі Уласава і кіраўніка яго разведкі, што Уласава вельмі любілі і паважалі яго салдаты (гэтыя людзі жылі доўгі час у Атаве, цяпер не ведаю, што з імі).

В.Б.: Усялякая вайна стварае паданні і міфы. На самай справе савецкі генерал не мог выклікаць нават звычайнай сімпатыі ў падначаленага, не кажучы пра пачуццё любові. А Уласаў, якім бы ён ні быў чалавекам, заставаўся перш за ўсё генералам савецкай закваскі. Ён урос у гэты стыль камандавання за многія гады, праведзеныя на вайсковай службе. Я, канечне, не ведаю асаблівасцяў яго характару, але, думаю, у цэлым разумею людзей гэтага тыпу.

З.Г.: Мой бацька называў нашых генералаў “дэгенераламі”.

В.Б.: Савецкае вышэйшае камандаванне – складаны феномен. Гэтыя людзі валодалі вялізнай уладай у перыяд вайны. Яны тапталі сваіх падначаленых з нагоды і без нагоды. А пасля вайны, асабліва ў часы Брэжнева, большасць з іх сапраўды ператварыліся ў “дэгенералаў”.

З.Г.: Васіль Уладзіміравіч, я памятаю ваша апавяданне “Палкаводзец”, дзе вы сказалі, што вайсковыя кіраўнікі савецкага часу, асабліва падчас вайны, дзейнічалі па прынцыпе: “Людзьмі, збянтэжанымі і апантанымі страхам, можна кіраваць, толькі прыціснуўшы іх яшчэ большым страхам”. Мудрае назіранне! Ці быў нейкі канкрэтны палкаводзец прататыпам для вашага апавядання?

В.Б.: Так. Гэта быў маршал Жукаў.

З.Г.: О, легендарны маршал…

В.Б.: У сапраўднасці гэтае апавяданне ўсяго толькі накід…

З.Г.: Асабіста я задумалася над паняццем страху, калі была пад вельмі моцным уражаннем ад гэтага вашага “накіду”. Мяне, як і многіх іншых, хто вырас пры Саветах, адзін час прыцягвала асоба Жукава, хаця разумею цяпер, што гэтая цікавасць была падагрэтая ўмелай прапагандай.

В.Б.: Яны стварылі з яго ікону, стварылі культ, панаставілі помнікаў… Ім патрэбны быў свой, савецкі Георгій Пабеданосец. І сёння так званыя патрыёты часцяком карыстаюцца яго імем для скажэння фактаў. Звычайная фальсіфікацыя. Я памятаю гэтага генерала з часоў вайны і павінен сказаць, што рэальны генерал Жукаў быў увасабленнем жорсткасці.

З.Г.: Вы калі-небудзь сустракаліся з ім падчас вайны?

В.Б.: Не, у час вайны не давялося, але я ведаў многіх афіцэраў, якія яму падпарадкоўваліся, а эпізод, які я апісаў у апавяданні, абсалютна дакладны. Менавіта ўдзельнікі таго выпадку і расказалі мне гэтую гісторыю.

З.Г.: А вам не даводзілася бачыць Жукава зблізку?

В.Б.: Так, і не раз. Пасля вайны, як я ўжо расказваў, я нядоўга служыў у Нікалаеве, а Жукаў у той час – ён як раз знаходзіўся ў няміласці ў Сталіна – кіраваў Адэскай ваеннай акругай. Аднаго разу ён наведаў з праверкай нашую вайсковую частку. Вось тады ў мяне і была магчымасць назіраць яго метады працы і звычкі: яны былі проста агідныя!

З.Г.: Ён паводзіў сябе як начальнік сталінскай закваскі?

В.Б.: Так, і прычым самага нізкага кшталту: па-першае, ён атачыў сябе стукачамі. Па-другое, з’яўляючыся адным з вышэйшых ваенных чыноў і агульнапрызнаным героем вайны, ён абыходзіўся з баявымі афіцэрамі, сапраўднымі героямі, якія цудам выжылі ў гэтым крывавым пекле, як з граззю. Дайце, я раскажу толькі адзін выпадак, сведкам якому я быў. Кожную восень афіцэры арміі павінны былі праходзіць так званую атэстацыю. Гэтая атэстацыя пачыналася з фізічных практыкаванняў на гімнастычных снарадах. Ну вось, уявіце сабе, што ўсіх афіцэраў нашага аддзялення вывелі ў поле і далі каманду скакаць праз “казла”. Гэта была восень 1946 года, многім афіцэрам было ўжо за пяцьдзясят, большасць з іх перанеслі раненні. Яны марылі аб дэмабілізацыі і не былі фізічна падрыктаваныя да такіх скокаў. Жукаў быў асабліва жорсткі да тых, хто меў высокія ўзнагароды і раненні, і прыніжаў кожнага з іх асабіста абразлівымі словамі. Жукаў прымушаў іх скакаць зноў і зноў, суправаджаючы каманды вокрыкамі і адборнай лаянкай. Ён лаяўся горш за басяка, абражаючы прыстойных людзей, якія аслаблі ад пастаяннага недаядання. І гэта толькі адзін выпадак – тыповы, урэшце… Жукаў, як і іншыя генералы Савецкай арміі, не атрымаў у спадчыну нічога з маральнага кодэксу афіцэра арміі дарэвалюцыйнай Расіі. Савецкія камандзіры ніколі нават не спрабавалі ставіцца да салдат па-чалавечы. Яны аддавалі перавагу метадам страху і запалохвання. Віктар Астаф’еў прааналізаваў і апісаў сапраўдны характар Жукава ў сваіх творах. За гэта ён быў абвешчаны “здраднікам вялікай рускай нацыі”.

З.Г.: Хацелася б ведаць, кім? Пуцінцамі-распуцінцамі?

В.Б.: Так, імі… Я люблю і глыбока паважаю яго: Віця піша праўду. Я захапляюся яго мужнасцю, я заўсёды буду ўзгадваць, як ён абараняў Беларускі Народны Фронт і мяне асабіста.

З.Г.: Што гэта за гісторыя – я не ведаю.

В.Б.: Памятаеце выпадак з “Дзядамі” ў 1988-м? Гэта было культурнае мерапрыемства, арганізаванае Беларускім Народным Фронтам. Мірных дэманстрантаў, якія неслі лозунгі пра культурную спадчыну беларусаў, міліцыя сустрэла слезацечным газам і дубінкамі. Гэтае нападзенне на людзей было арганізавана Сакаловым, першым сакратаром ЦК КПБ у той час.

З.Г.: Я памятаю гэты выпадак. Вы былі на гэтым шэсці?

В.Б.: Не, на жаль. Я быў за мяжой, але як сябра Беларускага Народнага Фронту быў добра праінфармаваны аб усім, што адбываецца, і пасля напісаў у “Огонёк” пра гэтае бясчынства і пра тое, як беларускі ўрад парушае правы свайго народа. Зрэшты, нашыя босы даклалі сваім босам у Маскве – і, канечне, Гарбачову, – што ў Мінску мела месца спроба мецяжу. Я быў выкліканы на сустрэчу ў Крэмль, не маючы ўяўлення, з якой нагоды мяне выклікаюць. У залі знаходзілася каля ста пяцідзесяці чалавек: былі прадстаўнікі інтэлігенцыі з усіх рэспублік, сярод іх некалькі пісьменнікаў. У прызначаны час Гарбачоў і ўсе члены Палітбюро з’явіліся ў зале і занялі месцы на сцэне, падрыхтаваныя для іх загадзя. Усе змоўклі, ніхто не разумеў, навошта нас сабралі. Гарбачоў пачаў сваю прамову на тэму перабудовы і развіваў яе даволі доўга: гаварыць ён умее, гэтага ў яго не адняць. Раптам без усякага пераходу ён павярнуўся да мяне і сказаў: “Васіль Быкаў, вы растлумачце нам лепш, што там здарылася ў Мінску і чаму”. Я быў заспеты знянацку. Я ведаў, што Гарбачоў цікавіцца не афіцыйнай версіяй падзеяў – лідары кампартыі і КДБ Беларусі ўжо даклалі яму аб усім. Таму я ўстаў і распавёў яму пра тое, як тысячы невінаватых людзей сталі ахвярамі ўрада Беларусі. О, Гарбачоў – гэта майстра маніпуляцый! Ён выслухаў мяне, не паказваючы ні спачування людзям, ні асуджэння дзеянняў улады, і падсумаваў: “Я не магу зразумець, як гераічны беларускі народ мог выступіць супраць свайго ўласнага, дэмакратычна абранага ўраду…” Я быў агаломшаны гэтай фразай і моўчкі сеў на сваё месца. Віця Астаф’еў, які сядзеў недзе ззаду і з якім у мяне не было магчымасці перамовіцца словам, выйшаў наперад і горача стаў гаварыць аб савецкіх метадах ціску на людзей, пералічыўшы апошнія факты на прыкладах таго, што адбывалася ў Расіі і ў Беларусі. Ён адкрыта назваў масу выпадкаў, калі ўлады папросту ілгалі, і гаварыў пра жорсткасць савецкай міліцыі. Ён быў смелы і пераканаўчы ў сваёй прамове. Астаф’еў так горача гаварыў пра беларусаў, што ў мяне слёзы выступілі на вачах. А вялікія начальнікі засталіся цалкам абыякавыя. Сядзелі з пустымі тварамі і рабілі нейкія пазнакі для сябе…

Чытайце болей у новым нумары часопіса "Дзеяслоў" (№ 64) 

Прэс-служба ГА "Саюз беларускіх пісьменнікаў"