Васіль Макарэвіч. Празорца -- паэма памяці Васіля Быкава

Васіль Макарэвіч

Празорца

Светлай памяці Васіля Быкава

Фрагменты з паэмы

1

 

Не слухаў ён

Ні гімнаў, ні канцон.

А днямі без адхлання і прадухі,

Мо тысячу, не меней, верацён

Круціў перад сабой,

Як папрадуха.

 

І на здзіўленне

Шчыруноў-ткачоў

На іх ён вёў не залатую нітку,

А чэргі кулямётных станкачоў

І трасы залпаў кожнае

Зеніткі.

 

На кроснах,

Што з мярэжамі нітоў, –

У шынялі, на ветры парыжэлым,

Ткаў рупна бёрдам агнявых франтоў

Палотны перамог

І паражэнняў.

 

Хоць час кідаў

Каменні ды глыжы,

Заносіў сцежкі жвірам і снягамі,

А вёрсты ўсцяж, нібыта панажы,

Уверх-уніз хадзілі

Пад нагамі.

 

Яснеў абсяг,

Ярчэй рабіўся зрок.

Душу, здаецца, працінала токам.

І вострай думкі точаны чаўнок

Мільгаў у кроснах з ніткаю

Утоку.

 

Ён добра знаў,

Што не адзін быў ткач.

Іх меліся брыгадныя арцелі.

Дзяругі ткаў ля партача партач,

Як за сцяной крамлёўскаю

Хацелі.

 

                  А ён не раз

                  Біў у сцяну плячом,

                  Пратэставаў наўмысна, а не здуру.

                  Бо не жадаў прыдворным стаць ткачом,

                  Прадажным трубачом

                  І трубадурам.

 

З размахам

Грозных франтавых атак,

Не тых, што са штабной аранжарэі,

Ён бёрдам грукатаў і гракаў так,

Аж недзе Віслы берагі

Дрыжэлі!

 

І не хацеў

І хвілі нават быць

У тым аркестры, што зрабілі зводным.

Ды ў барабан, як доўбняй, ззаўха біць

І ў ім лічыцца радавым

Ці ўзводным.

 

Ён пасміхаўся

З млына, што малоў

І так грымеў, нібыта ў апраметнай,

Не пад Масквой, а на Зямлі Малой

На кон стаўляўся лёс

Другой сусветнай.

 

Хоць гул баёў

Даўно ўжо ацішэў,

І мірна дні па ўсёй зямлі ступалі,

З яго акопаў дымных і траншэй

Вайны святая праўда

Праступала.

<...>

4

 

Паўпраўды

Ненавідзеў ён эрзац.

Ці не таму цэкоўцы, нібы магі,

Падачкамі хацелі прывязаць

Да звэдзганай дзяржаўнай

Калымагі.

 

І ўпарта

Падступалі зноў і зноў, –

А мо на іхні лад залямантуе?

На грудзі ўзвезлі фуру ардэноў

І прышпілілі Зорку

Залатую!

 

А ён,

Нібы фарватэрам рачным,

Ішоў супраць цячэння, сілы воднай.

І дзеля ўлад слухмяным і ручным

І хвілі не зрабіўся

Аніводнай!

 

Калісьці сам,

Да грознае вайны,

Падаўся ў свет з нямога захалусця.

І больш, відаць, ад звадаў сатаны

Ён ненавідзеў здраду

І халуйства.

 

Хаця, шчырун,

З усімі ў смагу смаг

І мудраваў над скрыняю Пандоры,

Яго імя з цэкоўскіх хтось дзяляг

Пад звягаю крамлёўскай

Прышпандорыў.

 

Як быццам

Не прасіў – патрабаваў,

Каб за мяжу, без каліва вагання,

Франтавіка былога трыбунал

Турнуў, нібы злачынцу,

У выгнанне!..

 

Зямля і свет

Хадзілі хадуном,

Аж з неба пух ляцеў, нібы з пярыны.

І сам ён задыхаўся дзень за днём,

Нібы ў гарачым воблаку

Парыльні.

 

Ад духаты

Ішлі ў вачах кругі.

І, каб у ёй дарэшты не зварыцца,

Ён вырваўся ў фінляндскія снягі,

Нібыта з цеснай клеткі

Ці звярынца.

І ўдзячны,

Як брыльянту, ледзяшу

З сяброўкаю, зацятаю самотай,

Студзіў падоўгу сэрца і душу,

Зарыўшыся ў глыбокія

Сумёты.

 

Пасля, як дома,

З венічкам удвух

Спяшаўся бегма на палок у лазню.

Ды з цела выганяў паганы дух,

Нібы сектанта-трасуна

Ці блазна.

 

Зіма ляжала

У лясной глушы,

І цішыня плыла з-за гарызонта.

А ён у сотнях вод змываў з душы

Абразу, звягу, горыч

І згрызоты.

 

Бы раскусіў

Ён мудрасці арэх,

Паверыўшы у франтавое брацтва.

І вылятаў у прадсвітальны снег

З парыльні-астматычкі

Навабранцам.

 

Ды кроіў зноў

Пласты жыцця, бы торф,

Пад блізкія ускрыкі: “Віра”, “Майна”!

Яго пазваў гасцінны Дзюсельдорф,

Каб жыць ён мог у Франкфурце-

На-Майне!

 

У новы век –

Інакшыя часы.

Сустрэчы з прымірэннем у кілішку,

Без вусцішнай нейтральнай паласы,

Франтавікоў і ворагаў

Калішніх.

 

І кожны,

Ветэран і афіцэр,

Глядзеў і мружыў вейкі вінавата,

Нібы ўзіраўся толькі што ў прыцэл

Артылерыйскай франтавой

Гарматы.

 

Ён баразну

І там вярнуў ды гнаў.

Вайны прарэхі безупынна латаў.

А век з вайной і за мяжой дагнаў,

Паклаў яго ў бальнічную

Палату.

5

 

                  Спакойнай Празе

Буркнуў ён: “Бывай!” –

Падрэзаны хваробай, што пілою.

Хоць там і не павіннасць адбываў, –

Дадому вырываўся,

Як з палону.

 

Маленькі,

А злавесны, вузялок,

Якому й ведзьмакі не будуць рады,

Дармо што дзесь не глыбака залёг, –

Ды не далі яму хірургі

Рады.

 

Пакуль ён рыўся

Ў справах, бы ў пясках,

Не моўкнуў гул, нібы на пераправе:

Дамоў ці варта ўрэшце адпускаць?

На рызыку ніхто не мае

Права!

 

А – лекі?

І Нью-Ёрк і Галівуд –

У іх даляраў, як на звалцы смецця! –

Дастануць не таблетку – проста цуд,

Што гарантуе сто гадоў

Бяссмерця!

 

А што ён мог

Сказаць ім у адказ?

Хіба спяшаўся піць з уладай брагу? –

Зірне ён на Прыдзвінне толькі раз

І, як абруч, пакоціцца

У Прагу!

 

Рыпелі дзесь,

Аж вылі палазы,

І песня ў лад прасіла, як і трэба:

– Аэрадромшчык, друг, перавязі

На бок другі Еўропы

Цераз неба!

 

І, як ішло

З аддаўненых часін,

З адненькім пёркам і, амаль улегцы,

Вяртаўся ён дамоў, як верны сын,

Каб у зямлю бацькоў

                  Навекі легчы!

 

Не дзеля шыку

Вольны час знайшоў,

І, як падчас былых гадоў застойных,

Калішніх зноў сабраў таварышоў,

Наладзіў з добрай гаманой

Застолле.

 

Як быццам рысу

Пад жыццём падвёў,

Згадаўшы нейкі там наказ прабабчын.

А што з вяртаннем дружбакоў падвёў, –

Няхай пасля нябожчыку

Прабачаць!

 

Ззяў летні дзень,

То зноў плыла імгла.

Каціўся быт па вызнанай калейцы, –

Сачылі пільна здані з-за вугла,

Каб часам ён не выкінуў

Каленца.

 

Хто ведаў,

Што уздрыгнуць і віжы,

Зайздроснікі прыціхнуць пад брылямі,

Калі памчаць па кальцавой шашы

Яго на “хуткай” прама

Ў Бараўляны.

 

Адкрыў павекі –

Дактары наўкруг!

І ў міг апошні і жыцця і скону

Пабачыў ён, як скача цераз луг

Табун чырванагрывых

Пудкіх коней.

6

 

Пасля густых

Захлёбістых залеў,

Калі раскошна травіне і красцы, –

Нябожчыкаў такіх бы ў маўзалей,

А не ў пясок, і ў дамавіне,

Класці!

 

Хоць не сказаў

І ў тастаменце ён

Пра пахаванне, не зрабіў і коскі, –

Яго прыняў жалобны пантэон

У вечны спрат, каля шашы

Маскоўскай.

 

А лепшы друг,

Без джалістай пілы

І без рэкламнай хітрай буфанады,

Ў Фінляндыі сасватаў паўскалы,

І ў Мінск прывёз, як глыбу

Рафінада.

 

А дома,

Як заўсёды, нелады –

З ёй у сцяну упёрся і – ні з месца!

І не таму, што глыба на клады

Цераз вароты не магла

Пралезці.

 

За вокнамі

Цадзіліся дажджы,

І гул і тлум стаяў, як у прадзільні:

Чаму вось гэта глыба – з-за мяжы,

А не з узлесся ці палёў

Прыдзвіння?!

 

Ноч напралёт

У кабінетах соп

Давераны сінкліт заканадаўцаў:

Мажліва, зноўку Захаду падкоп,

А ці хітрушчы дар пралаз

Данайцаў?

 

Мо трэба ім

Трывожна ў рэйку біць –

Ён, камень, з гор прывезены ці з ляда,

Сабой натурай рознай можа быць –

І стаць прамой пагрозаю

Для ўлады!

 

Заслала неба,

Пэўна, так імглой,

Ці легла ноч па-над зямлёй скразная, –

Сказаць канкрэтна, што дапамагло,

Ніхто дасюль не можа

І не знае.

 

Мяняючы

Не меней сотні поз,

Падобны да калішніх балаголаў,

На край магілы камень сам дапоўз

І звесіў па-над ёю нізка

Голаў.

 

Дзень зіхаціць,

Шапоткі дождж імжыць,

Ці гром рване меч бліскавіцы з похваў, –

Глядзіце – тут, пад каменем, ляжыць

Не проста прах, а болей,

Чым эпоха!

Прэс-служба ГА "Саюз беларускіх пісьменнікаў"