Выдавец Ігар Логвінаў: «Беларуская літаратура замкнёная на сабе»

З нагоды трэціх угодак кнігарні «ЛогвінаЎ» на сайце часопіса "Partisan" з'явілася інтэрв’ю з заснавальнікам кнігарні, выдаўцом Ігарам Логвінавым. Святкаваць свае ўгодкі кнігарня будзе на працягу ўсяго дня 3 лютага. Цэлы дзень будзе дзейнічаць неверагодная сістэма зніжак! А 2 лютага адбудзецца фэст «Ланцуговая рэакцыя».

 

— Ігар, з самага пачатку выдавецтва «Логвінаў» зрабіла стаўку менавіта на беларускамоўную літаратуру. Чым абумоўлены такі выбар? Відавочна, што да гэтага часу беларускамоўная літаратура сябе не акупляе…

Ігар Логвінаў: Акурат у той момант я звольніўся з выдавецтва пры Еўрапейскім гуманітарным універсітэце. Думаў, што рабіць далей, разумеючы, што ў прынцыпе ўмею толькі выдаваць кнігі. «Але дзе й якія?» — думаў я.

Раптам пазнаёміўся з маладым беларускім пісьменнікам Змітром Вішнёвым і «Бум-Бам-Літам». Мяне вельмі заразіў драйв гэтых звар’яцелых літаратараў. Была алюзія на нейкае беларускае «срэбнае стагоддзе». Хацелася выдумляць якіясьці вар’яцкія, нікому непатрэбныя рэчы, каб гэта аб’ядноўвала вялікую колькасць людзей і ўсім было добра.

Я не магу сказаць, што хварэў на беларускамоўную літаратуру. Я вырас у Беларускай Савецкай Сацыялістычнай рэспубліцы, у якой існаваў панятак «гарадской» і «негарадской» мовы. Беларуская мова была «негарадской». Ужо потым я зразумеў, што гэта было здзекам з культуры й што я сам стаў «прадуктам» гэтага генацыду. Таму галоўным імпульсам для з’яўлення выдавецтва «Логвінаў» сталася адчуванне энерджайзера, якім мяне заразілі «бум-бам-літаўцы».

— Ці лёгка было ў 2000 годзе распачаць у Мінску свой выдавецкі праект?

І.Л.: Калі ёсць той «драйв», пра які я казаў, то не важна, з якімі складанасцямі сутыкаешся. Калі мы адкрываліся, не было ніякай фінансавай падтрымкі — толькі запал.

Я пачуваўся Міклуха-Маклаем, таму што даводзілася вучыцца на ўласным досведзе, быць першаадкрывальнікам.

Працэдурна, напэўна, Беларусь — самая складаная краіна для адкрыцця выдавецтва. Але вакол мяне ў той момант было шмат зацікаўленых у гэтым праекце людзей, гатовых падтрымаць ініцыятыву. Таму, на мой погляд, ён і атрымаўся.

— Ці існавала апроч «драйву» яшчэ й надзея на тое, што беларускамоўная літаратура можа стаць прыбытковай справай?

І.Л.: Выдавецтва — гэта ў прынцыпе камерцыйны праект. Аднак тады для мяне тое быў найперш не бізнес, але аўтары, якія штосьці рабілі, — і гэта было цікава. А тое, што гэта можа прыносіць нейкія прыбыткі, было другарадным.

З іншага боку, якраз на пачатку «нулявых» у Беларусі працягвалася эпоха «вялікіх ілюзіяў». Уздымалася нацыянальная самасвядомасць, усё пераасэнсоўвалася, бурліла, і было адчуванне, што менавіта цяпер усё зменіцца. У выніку, як высветлілася, нічога не атрымалася. Надыйшла эпоха «вялікіх расчараванняў». Але на той момант на тых вялікіх чаканнях паўстала вельмі шмат цікавых і, галоўнае, патрэбных беларускай культуры праектаў.

— Беларускай літаратуры вельмі складана прабівацца на расійскі ці заходнееўрапейскі кніжныя рынкі. Аўтараў, у якіх гэта атрымалася, адзінкі. Гэта, напрыклад, Альгерд Бахарэвіч з ягонай «Сарокай на шыбеніцы», паэзія Вольгі Гапеевай, Артур Клінаў з «Малой падарожнай кніжкай па Горадзе Сонца». У чым вы бачыце прычыну таго, што беларуская літаратура не запатрабаваная замежнымі чытачамі?

І.Л.: Адна з ключавых, на мой погляд, хваробаў нашай літаратуры — ейная замкнёнасць на самой сабе. Гэта літаратура, якая не можа вырабляць новага сэнсу. Беларускія аўтары зусім не ўлучаюцца — часам свядома — у агульнасусветны кантэкст. Нельга ўвесь час калупацца ў сваёй «ранцы»: вось мы, беларусы, такія няшчасныя, зазналі культурны генацыд і г. д.

Як кажа Аляксандр Іваноў, дырэктар расійскага выдавецтва «Ad Marginem», літаратура — гэта гісторыя, якая чапляе людзей. У большасці нашых аўтараў, як мне падаецца, якраз адсутнічае ўнутраная літаратурная патрэба рабіць гісторыі. Ёсць жаданне прэзентаваць сябе, працаваць на «нацыянальны праект», але няма ахвоты быць канвертоўным і зразумелым іншым. У выніку яны сёння адарваныя ад свету.

А свет змяніўся. Праблема нацыянальнасці, напэўна, засталася толькі ў Беларусі. Беларускія літаратары, на мой погляд, так і засталіся ў той нацыянальнай свядомасці, што зарадзілася на мяжы 1980–90-х.

Напрыклад, яны не разумеюць, што ўва ўсім свеце ўжо няма праблемы мовы, а ёсць праблема рэпрадукавання сэнсаў. Калі я пачынаў працаваць, беларуская мова з’яўлялася важным пасылам. Таму што гэта зусім іншая мова, інакш арганізаваная.

Для мяне тады стала своеасаблівым адкрыццём, калі я даведаўся, што таго ж Хайдэгера ці К’еркегора вельмі лёгка перакладаць на беларускую мову, таму што супадаюць мысленне й структура моваў. На расійскую, напрыклад, нашмат цяжэй перакладаць немцаў: даводзіцца ісці на кампрамісы. Атрымліваецца, што беларуская мова дае магчымасць ствараць «месыдж», зразумелы для ўсіх еўрапейцаў.

Тады, у «нулявыя», было адчуванне, што гэтае бурлівае пакаленне разам з магчымасцю мовы створыць нешта новае. Калі праз дзесяць гадоў нічога не атрымалася, прыйшло не тое каб расчараванне, але разуменне, што выдавецтва «Логвінаў» ператварылася ў нейкі замарожаны ў сабе праект і невядома, колькі так будзе доўжыцца.

— Гэта праблема беларускай мовы, якая пакуль так і засталася масава не запатрабаванай у Беларусі, ці праблема зместу нашай літаратуры?

І.Л.: Мяркую, гэта праблема замкнёнай тэрыторыі. З аднаго боку, нашыя аўтары выступаюць супраць усяго расійскага. З іншага — не жадаюць адпавядаць жорсткім патрабаванням Еўропы, дзе трэба прыкладаць больш энергіі й высілкаў. У нас адсутнічае асяроддзе, абсалютна няма канкурэнцыі. Беларускі літаратар не жыве за кошт ганарараў, адпаведна, для яго няма матывацыі. Наш кніжны рынак — гэта 1000 асобнікаў беларускай кніжкі, а эканоміку выдавецтва на гэтым не пабудуеш.

Больш выйгрышным варыянтам застаецца падтрымка малых літаратур. Такая эканоміка паспяхова працуе ўва ўсіх краінах, дзе любое малое выдавецтва атрымлівае да 70 адсоткаў датацыі ад дзяржавы на падтрымку нацыянальнай літаратуры. У Беларусі гэтага няма.

— Але дзяржаўным выдавецтвам, такім як «Мастацкая літаратура», напрыклад, дзяржава якраз дае такія датацыі на выпуск беларускамоўных кніг. Праўда, вас цікавяць розныя аўтары.

І.Л.: Дзяржава корміць сваю «дзяржаву», гэта натуральна. Нідзе ў свеце (можа, толькі ў Кітаі) не існуе дзяржаўных выдавецтваў, таму што гэта вельмі дорага й складана. Якая можа быць зацікаўленасць у дзяржавы? Толькі падтрымка сваёй нацыянальнай культуры, дзеля чаго ствараюцца розныя праграмы, працуюць дзяржаўныя фонды. <...>

— З аднаго боку, беларускай літаратуры не ўдаецца ўпісацца ў сусветны кантэкст з прычыны той замкнёнасці, пра якую вы казалі раней. З іншага — літаратурная індустрыя ў нас у прынцыпе адсутнічае. Аўтары не могуць жыць на ганарары ад сваіх кніг. Мала таго — яны змушаныя выдаваць гэтыя кнігі за свае грошы, потым самі іх распаўсюджваць. У чым, на вашую думку, прычыны такога «літаратурнага гета»?

І.Л.: Іх шмат. Па-першае, не сфарміраваны рынак беларускамоўнай літаратуры. А пашыраецца ён вельмі марудна. Паводле статыстыкі, на 2007 год у нашай краіне па-беларуску выдавалася толькі 7% кніг. Сёння, мяркую, мала што змянілася. Усё залежыць ад спажывецкага рынку, а большасць насельніцтва чытае па-руску. Гэта другая частка праблемы.

Калі няма камерцыйнага складніку й грамадскай значнасці, то адкуль з’явяцца грошы, на якія зможа жыць пісьменнік?

Аднак, паўтаруся, марудна, але беларускі кніжны рынак пашыраецца, перадусім за кошт студэнтаў новага пакалення, для якіх беларуская мова становіцца моваю свабоды. Але для нацыянальнай самасвядомасці, як я ўжо казаў, позна. Таму што такой праблемы ў свеце больш няма. Ёсць праблемы карпарацыяў, транснацыянальных калоній, але не асобных нацый.

— Гэта азначае, што, каб беларуская літаратура выйшла з «гета», трэба адмовіцца ад прыярытэту нацыянальнага й засяродзіцца на разнастайнасці жанраў, аўтараў, сэнсаў?

І.Л.: Так, найперш на вытворчасці сэнсаў. Нацыянальны трэнд выкарыстоўваць вельмі цяжка, больш прадуктыўныя трэнды сэнсавыя.

Літаратура — гэта ў кожным выпадку сэнс, гісторыя, эстэтыка. Гэта апроч мастацкай інтэлектуальнай літаратуры яшчэ й дэтэктывы, жаночыя раманы, дзіцячыя кнігі.

Не важна, на якой мове гэта напісана. Важна, што гэта нарадзілася з беларускай мовы, якая дае чалавеку вельмі важныя магчымасці. Яскравы прыклад — Алесь Разанаў, аўтар, які стварае нейкую неверагодную паэтычную анталогію. Гэта, на мой погляд, паэт узроўню Паўля Цэлана. Ён пра самыя простыя рэчы ўмее казаць вельмі ёміста й аб’ёмна. Гэта вытворчасць нейкага адмысловага сэнсу, які я сам да канца не разумею. Але гэта нараджаецца менавіта з беларускай мовы. Такое можна рабіць і ў жанравай літаратуры.

— За кошт чаго жыве выдавецтва «Логвінаў», асабліва ў цяперашніх няпростых эканамічных умовах?

І.Л.: Нягледзячы на тое, што грошай няма, а будучыня не зразумелая, мы працягваем жыць шчасліва й друкаваць кнігі. Ёсць нейкія праекты, якія больш ці менш акупляюцца. Напрыклад, добра прадаюцца кнігі Андрэя Хадановіча ці літаратараў новай генерацыі. Але гэта складае толькі 5–10% нашай дзейнасці.

Выдавецтва рухаецца «навобмацак». З’яўляюцца адмысловыя серыі, напрыклад, «Галерэя Б», якую вядзе літаратар і філосаф Ігар Бабкоў і ў якой друкуюцца творы беларускіх сучасных аўтараў, што прэтэндуюць на значнае месца ў літаратуры: Валянціна Акудовіча, Ігара Бабкова, Антона Францішка Брыля, Алега Мінкіна, Наталкі Харытанюк і іншых.

Ці вось сёлета плануем запусціць серыю «Кнігарня Ў», у якой будуць перавыдадзеныя самыя ключавыя й значныя для беларускай літаратуры й культуры кнігі за 200 апошніх гадоў. Адмысловае месца ў гэтай серыі адведзена літаратуры перыяду Адраджэння 1980–90-х. Рэдактарам будзе філосаф Валянцін Акудовіч.

— У якіх імёнах новага пакалення аўтараў вы бачыце перспектывы беларускай літаратуры?

І.Л.: Вельмі ўдалым, на мой погляд, атрымаўся апошні праект Наталкі Харытанюк — «Трынаццаць гісторый пра мёртвага ката» (пераможца незалежнай беларускай прэміі «Дэбют імя Максіма Багдановіча’2010» у намінацыі «Проза». — Заў. рэд.). Варта таксама адзначыць «Дзьверы, замкнёныя на ключы» Віталя Рыжкова (прэмія «Дэбют’2010» у намінацыі «Паэзія». — Заў. рэд.) й пераклад рамана Толкіна «Каваль зь вялікага Вутану» Антона Францішка Брыля (лаўрэат прэміі «Дэбют’2010» у намінацыі «Пераклад». — Заў. рэд.).

То бок, нягледзячы на маю асабістую стомленасць, беларуская літаратура будзе. Магчыма, не такой, як мы яе сабе ўяўляем.

Але галасы маладых, якія працягваюць прарывацца й настойліва гучаць, — добры знак. Прынамсі, для мяне.

 

Гутарыў Алесь Барысевіч, часопіс "Partisan"

На фота: Ігар Логвінаўlohvinau.livejournal.com