Забраны на ўзлёце

Цікавы ў гэтым сэнсе творчы вопыт паэта Анатоля Сербантовіча, у якога ёсць тры-чатыры вершы, якія, на мой погляд, будуць жыць у беларускай паэзіі незалежна ад зменлівасці часу. Як, скажам, і гэтыя радкі, дакладна прадбачаныя ім адносна ўласнага паэтычнага лёсу:

Так стараўся, што думалі трэсне...

Нечакана прыціх і замоўк.

Падавіўся уласнаю песняй

І павесіў на песню замок.

А над песняю той, недапетай,

Прагудзела труба жураўля:

“Тых, з кім дзеліцца неба сакрэтам,

Маладым забірае зямля”.

І напраўду, пайшоў ад нас дваццацідзевяцігадовым. А вось як спрабаваў ён вызначыць яшчэ адну збітую, спадарожную паэзіі тэму – славы і нябыту. Творчыя людзі спрадвеку прэтэндавалі калі не на прыжыццёвую, то хоць бы на пасмяротную ўхвалу. З майго пункту погляду, гэта заканамерныя прэтэнзіі ўзамен на выпакутаваную мастацкую гармонію жыцця.

Дабрыдзень, слава!

Што ж маўчыш?

Ці у мяне не тыя песні,

Ці мне той груз не па плячы,

Які раней паэты неслі?..

Няўжо, скажы, і я не той,

Няўжо я з тых, якіх так многа?..

Ківае слава галавой

І не гаворыць мне нічога.

Кожную Радаўніцу я бываю на Ўсходніх могілках. Так многа камення і шэрых плітаў згрудзілася, як напаказ,у “чырвоным кутку” гэтага прэстыжнага для чалавечай смерці месца! Але прайшоўшы далей, углыб замагілля, наўзбоч ад шэра-забранзавелых паставаў Броўкі і Глебкі, нечакана натыкаешся вачмі на прыземлены малапрыкметны прыдарожны камень з няроўна высечанымі на ім словамі:

Не думайце з трывогаю пра вечнасць,

Забудзьце пра хвіліны забыцця:

Складаецца з трагедый чалавечых

Вялікая трагедыя жыцця.

Чатыры драўляныя слупкі пабапал груда ўжо згнілі, іх прыбралі разам з жалезным ланцугом, што правісаў між імі па ўсім перыметры магілы. Аднак, як ні дзіўна, страта ланцуга не парушала ранейшага самотнага ўражання ад апошняга прыстанку пахаванага тут чалавека, а ўсяго толькі нейкім чынам далучала яго да нашага, “незалежнага” ад нас, часу...

Свежы букецік кветак на дагледжаным грудку падказваў, што сёння тут ужо адзначылася сваёй помнай прыветнасцю светлая жаночая душа...

Ах, гэты белы, белы дым

І кветкі сінія, як неба,

Ізноў напомняць аб усім,

На што забыцца, можа, трэба...

І успамінаў больш няма.

Мая каханая – зіма...

Мудрыя філосафы пішуць, што разам з людзьмі адыходзіць, закрываецца цёмным векам смерці і ўвесь унутраны свет іх зямнога жыцця. Праўда, паэты тут маюць пэўнае выключэнне. Анатоль Сербантовіч сярод іх – творца таемны, найбольш вядомы сярод саміх паэтаў. Не класік па разнарадцы, але талент глыбокі і адмысловы. Шчырасць і сумленне насіў ён у сваім сэрцы, як неад”емныя вярыгі свайго часу. З такой ношай да старасці не даходзяць. Але пакідаюць свой адметны след дзеля наступнікаў...

Паэты падчас вельмі наіўныя і ранімыя людзі. Іх унутраны свет заўжды кантрастны адносна свету вонкавага. І ўся трагедыя іх кароткіх зямных жыццяў у немагчымасці дарэшты згарманізаваць духоўную і метафізічную сутнасць гэтых двух паралельных светаў. Бо ўласны і непарушны светапогляд даецца толькі абраным. У астатніх жа – ён пераменлівы і залежны ад абставін як уласнага жыцця, так і грамадска-палітычных калізій пэўнага часу. У яго была здаровая чыстапародная натура, празмерна эмацыянальны, яршысты і задзірысты характар, праз што нярэдка здараліся канфліктныя сітуацыі нават з вядомымі ў літаратуры людзьмі (да прыкладу, аднойчы ён прылюдна спаліў кніжку П. Броўкі, за якую той быў узнагароджаны Дзяржаўнай прэміяй).

Чалавек, які прайшоў з азбукай жыцця на вуснах праз міннае поле, варты заручальнага пярсцёнка нашай любові і памяці... Не ведаў яго, а ўспамінаю як жывога. Бы жаваранак у зеніце, звініць ён мне лепшымі сваімі песнямі. У кожнага, нават вялікага паэта не так шмат помных радкоў, якія ў пэўны час прамаўляюцца намі, як запаветныя малітвы... Не так многа іх і ў яго. Але ёсць.

Неба зорнаю кнігаю,

Дрэва шэрага клін.

Плачуць ціхія кнігаўкі.

Я не знаю – па кім.

Плач лунае, як мільгаўка,

І пакуль прамільгне,

Мне здаецца,

                  што кнігаўкі

Плачуць толькі па мне...

Думаецца: ён “не самотны”. Не, не таму, што “кнігу мае”, а найперш таму, што мае свайго чытача. Насуперак усяму. І – праз дзесяць гадоў, і праз трыццаць, і праз сорак пяць... Пры жыцці ён не любіў і цураўся ўсякай юбілейшчыны. Можа таму, што не дажыў ні да аднаго свайго юбілею? Мажліва. І ўсё ж нам варта прыслухацца да яго молада-бунтоўных, але вельмі трапных слоў:

Парой і ў сто гадоў зарана

За славай велічна брысці,

А намі ўзводзяцца старанна

Вам маўзалеі пры жыцці...

І я стаю, нібыта хмара,

І не магу маўчаць, калі

Вы, дарагія юбіляры,

Саміх сябе перажылі!

Пра сваё жыццё і бытаванне ён разважаў па-філасофску. Тужліва-самотным, самаіранічным было яго стаўленне і да ўласнай творчасці. Проста ён хацеў застацца ў нашай памяці такім, як быў – паэтам і чалавекам. У адной іпастасі. Ненавязлівым і не лішнім... Хоць тое яму ўяўлялася ў экзістэнцыяльным ракурсе:

І як я мог, і дзе згубіўся –

Няўжо нікога не кране?

Я не ўтапіўся, не разбіўся.

...Няма мяне... Няма мяне...

Няма ні тут, ні там, за дымкай.

Няма ў дзвярах, няма ў акне.

Няма мяне ў тваіх абдымках.

Няма мяне... Няма мяне.

І толькі там, пазней, з палёгкай

У сне, што прыйдзе незнарок,

Убачыш, як душа далёка

Да зор ляціць, як матылёк.

Усё так, усё так… І нешта не гэтак… Адчувальна не хапае сённяшняй літаратуры Анатоля Сербантовіча і такіх, як ён. Іх творчага і жыццёвага напору, самаадданасці і духоўнай чысціні помыслаў. Зрэшты вышэйшая Прырода ведае, каго з нас дзе не хапае – на зямлі і на небе… Як пісаў пра паэта С. Кавалёў: “Ён не пражыў і трыццаці гадоў, пісаў і ўвогуле толькі дзесяць. Глыток жыцця, празрысты і свежы, і – смерць. Якая нікога не пашкадуе, нікога не выбірае і не глядзіць нават на тое, што ты зусім малады, што ты – паэт і не ўсё яшчэ сказаў з таго, што хацеў і мог. Але тое, што нарадзілася, што гарэла і білася ў душы Паэта, – ніколі не згасне, не сыдзе ў нябыт”.

Хацелася б верыць.

 

Анатоль Сербантовіч нарадзіўся ў сям’і настаўнікаў у вёсцы Ордаць на Шклоўшчыне 13 мая 1941года. Дзіцём у час вайны цяжка хварэў на тыф і бранхіт. Скончыў мясцовую СШ ў 1958 годзе, некаторы час працаваў у калгасе. Пасля вучыўся журналістыцы ў БДУ. Працаваў у часопісе “Бярозка”, шмат ездзіў па абшарах былога СССР (Запаляр’е, Казахстан, Урал, Далёкі Усход). З 1969 года вярнуўся ў Мінск і працаваў у газеце “Піянер Беларусі”. Аднак раннія хваробы часта напаміналі пра сябе і надоўга адрывалі яго ад творчай працы. Першы вершаваны зборнік “Азбука” (1966) выклікаў шырокую цікавасць у літаратурных колах і ўвагу тагачаснай крытыкі (рэцэнзіі і артыкулы Р. Бярозкіна, С. Марчанкі, А. Пысіна, В. Макарэвіча).  Пісаў ён у часы натхнення вельмі шмат і дактары перасцерагалі яго ад залішняй інтэлектуальнай напружанасці, бо да траўмы галавы, атрыманай у дзяцінстве, дадаліся пазнейшыя рэцыдывы, якія мелі пастаянны болевы пераслед і магчымыя трагічныя наступствы. Але паэт не звяртаў увагі на перасцярогі… Ён яшчэ паспеў выдаць зборнік “Міннае поле” (1968), але пасля жорсткага збіцця вулічнымі хуліганамі 21 сакавіка 1970 года яго не стала.

Пасля смерці выйшлі ў свет яшчэ дзве яго знакавыя кніжкі: “Пярсцёнак” (1971, з прадмовай А. Пысіна) і “Жаўранак у зеніце” (1989, укладанне і прадмова С. Кавалёва) і адна ў калектыўным зборніку “Залатое жыта” (2008, укладанне маё).

 

Леанід ГАЛУБОВІЧ, для lit-bel.org