Загадка Галубовіча

Што такое поўня?

Можна сказаць так: “Поўня — фаза Месяца, пры якой рознасць экліптычных даўгот Сонца і Месяца роўная 180°”. Ці вось так: “Поўня — адна з фаз Месяца, калі Месяц звернуты да Зямлі сваім асветленым бокам і мае выгляд светлага круга”.

Але пры гэтым не скажаш нічога.

Поўня — частка сусветнага хараства і чалавечы неспакой.

І гэтак жа варта казаць пра кнігу Леаніда Галубовіча.

Больш удалую назву для яе прыдумаць наўрад ці магчыма. Хіба што проста – “Паэзія”. “Поўня” – гэта яе росквіт, поўнасць мастацтва, залатая вяршыня. І менавіта поўня, а не зеніт ці поўдзень, якія б гучалі падробна, з крэтынічным камсамольскім запалам. Паэзія – заўжды самота. У той час як поўня — ці не самы паўнагучны сімвал гэтага стану.

Поўня – час, калі чалавек застаецца сам-насам і падводзіць рахункі, прытым не столькі са светам, колькі з самім сабою.

Поўня – недасяжнае і жаданае, што нязменна хвалюе, незалежна ад таго, філістэр ты ці энтузіяст.

Усё гэта ёсць у вершах Галубовіча.

А яшчэ — натуральная лёгкасць, якую іначай як пушкінскай не назавеш. Можна запярэчыць: чаму б не параўнаць Галубовіча з “нашымі”? Хіба нестае прыкладаў?

Можна і з нашымі. Але так ці іначай, гэта будзе толькі частковае параўнанне, толькі адна рыса. У паэзіі Галубовіча – Коласаў роздум, Купалаў драматызм, Багдановічава хараство і Сысаў адчай (на што ёсць непасрэдныя аўтарскія спасылкі). І ўсе разам яны складаюць менавіта Галубовіча, унікальнага для беларускай літаратуры, па-пушкінску лёгкага.

Лёгкасць гэтая сведчыць пра самае значнае ў паэзіі – натуральнасць стварэння. Вершы Леаніда Галубовіча непадзельныя, цэласныя, пра іх не скажаш: тры катрэны, два радкі. Менавіта пра гэта пісаў Джон Кітс: “Калі паэзія не нараджаецца гэтак жа натуральна, як лісце на дрэвах, няхай яна лепей зусім не нараджаецца”.

У такой натуральнасці, калі верш гучыць як выдых, нават банальныя рыфмы ажываюць; вы і думаць не думаеце пра тысячы кіламетраў радкоў, дзе жорстка эксплуатаваліся “вочы”/”ночы”.

Пра што я думаю, калі

змрок вечаровы засціць вочы

і ўсё жывое на зямлі

маўчыць заложнікам у ночы?

Тое ж датычыць дзеяслоўных рыфмаў, якіх збольшага не заўважаеш. Ці асобных вобразаў. Прыкладам, страшна ўявіць, колькі разоў рыфмачы расплочваліся са сваім чытачом словамі “боль” і “паэзія”. Урэшце словы гэтыя, як манеты, сцерліся да асновы, іх гучанне стала глухім, а рэльефу зусім не стала. Але прыйшла паэзія, і з мёртвых слоў стварыла самую сябе:

Ты — боль, паэзія. Ты – быль.

Твае суровыя законы

Не для забаў, не для гульбы…

Цікава, што гэты верш, адзін з самых, Галубовіч у выбранае не ўключыў. Відаць, рахункі з сабою ўсё ж пераважылі “поўню мастацтва”.

Тут дарэчы прывесці адну агаворку, зробленую ў анатацыі: невядомы аўтар піша, што ў кнізе змешчаныя “лепшыя вершы аўтара (па яго версіі)”. Відавочна, аўтар агаворкі пэўныя тэксты не стаў бы ўключаць. І з ім нельга не пагадзіцца. Сапраўды, кніга-вяршыня цудоўна абышлася б без “Эпілогу” 1998 года, без “Беларускай замовы” (грамадзянскае душыць мастацтва), без чатырохрадкоўя пра адзінокіх людзей і сіямскіх блізнят, без вершаў “У куце бязлюднага бара…” і “Рускі чалавек Барыс Бур’ян”.

Але ў тым і справа, што гэта не кніга-вяршыня. Гэта ўвасоблены страх паэта быць недасказаным і недачутым. “Поўня” –  кніга Галубовіча, а не чытача ці крытыка.

Ёсць яшчэ адзін чыннік, праз які іншыя вершы выглядаюць “лішнімі”. Побач з геніяльным тэкстам тэкст добры, таленавіты, якасны будзе выглядаць бедна, у той час як самы слабы верш “Поўні” заззяе золатам у шэранькім зборніку шараговага аўтара.

Трэба ўлічваць і наступныя прыкрыя сітуацыі, калі да паэта “адтуль” прыходзяць тры радкі, а чацвёртага – няма. Даводзіцца дапісваць. І гэты чацвёрты абавязкова будзе заўважны. Прыкладам, "Сатканы восеньскі матыў / Сівою вяззю павуціны" толькі прадмова да "Рудзеюць з вуліцы платы / Перагарэлаю націнай".

Наіўна было б лічыць, што такая паэзія – заслуга адно Галубовіча. Гэта – дар, што сам паэт цудоўна ўсведамляе. Ён пакорліва схіляе галаву і моліцца на паэзію. Ён паўтарае з разу ў раз, відаць, баючыся сурочыць ці ўгневаць шчодрага падаўцу: я толькі служка.

“Я – раб паэзіі”.

“Толькі душа мая мне не належыць.”

“Паэзія – лёс і дар

распнутым быць на крыжы…”

“…бо, калі браць па сутнасці,

я – іх [вершаў] палова.”

Ці іншае, з зацемак:

“І так хочацца напісаць верш, ажно рукі свярбяць! І ведаю – што змагу. Аднак падсвядома нейчы голас мне кажа: без майго ведама і дазволу не псуй паперу”.

Словам ён дыхае, нібы жабрамі; пра сябе самога піша: “Я ж — ад мамы, як верш дачасны…”. І як наіўна было б верыць у творчую самастойнасць Галубовіча, гэтак ж наіўна лічыць яго дабраахвотнае прыніжэнне какецтвам ці позай, а словы пра служэнне – “красным слоўцам”. Паэту без слова не жыць, і калі яно даецца па чужой волі, — а чыёй, ты і сам не ведаеш, — горшай пакуты ўявіць цяжка.

Леанід Галубовіч рэдка з’яўляецца на публіцы і не прымае ўдзел у местачковых бойках. Прынамсі, такі яго вобраз склаўся. Рыгор Барадулін у гутарках з Сяргеем Шапранам не раз зазначаў, што творца па натуры сваёй – хутаранін. Творца чапляецца за ўсё сапраўднае, за ўсё, у чым заключанае жыццё. У самых звычайных з’явах бачыць сімвалы — і расшыфроўвае іх вершам.

Мабыць, найпершым такім сімвалам варта назваць каня – неад’емнага складніка вёскі — нядзіўна, што намёртва ўрэзанага ў свядомасць паэта і ўрослага ў творчасць з усёй сваёй “атрыбутыкай” (аброць, калёсы, аглоблі, падковы, мужык з лейцамі ў руках, дарога і інш.). У кожным вершы сімвал прачытваецца па-рознаму: тут – замалёўка з натуры, лёгкі жывапіс; там – паралель з чалавечым лёсам, такім жа цяжкім і “цягучым”; іншым разам конь і не сімвал, а герой твора, дэталь карціны свету.

Найгарманічнейшыя вершы Галубовіча выраслі з вёскі, над галавой якой – зоры, зоры і зоры, а ў нагах якой – познія яблыкі. Зоры і яблыкі адлюстроўваюць  адно адное, пазначаюць пункцірам зямное і нябеснае, нізавое і высокае.

Трэці значны сімвал – дрэва: як жывы арганізм (тут жа цягнецца ўгору трава – “запахла зялёнай крывёю травы”, прыкладам) ці матэрыя, з якой складаецца сусвет паэта – ад калыскі да крыжа.

Але нельга сказаць, што такая паэзія — вясковая. Галубовічава вёска —не пэўны лад жыцця, парушэнне якога баліць аўтару, праз што і нараджаецца верш.

Вёска Галубовіча – мікракосм, які ўбірае ў сябе агульныя законы сусвету і спраўна па іх існуе. Кожны партрэт – выпадковага мужыка ці аднакласнікаў – ператвараецца ў архетып, і вось што дзіўна: паэт цураецца абагульненняў. Ён не мае жадання ствараць нешта глабальнае, страшэнна значнае. Хутчэй, назірае і пераказвае. І атрымліваецца якраз тое, чаго іншыя – пры ўсім іх відавочным жаданні – дасягнуць не могуць.

Прычакаўшы глыбокага снегу,

Аб’язджаюць каня мужыкі:

Маладому, шалёнаму бегу

Дзве аглоблі сцінаюць бакі.

Ні на міг не правісне ляйчына.

Не папусціць свабоды рука,

І – туды, дзе глыбее лагчына,

Да апошняга правіць рыўка.

Вось ён – потны, загнаны, знямоглы –

Ад тугі і адчаю захроп…

Заўтра стане пакорна ў аглоблі

І без пугі не пойдзе ў галоп.

Але бывае і зваротнае, і датычыць гэта інтымнай лірыкі. Калі Галубовіч піша толькі пра пачуццё, верш не гучыць так, як мог бы; так, як гучаць “Усе мае лепшыя вершы…” ці “Ноч у бацькоўскім ложку”. Але калі ён выходзіць за межы пачуцця і далучае рацыянальнае – мы чытаем

“Люблю”, — і ты ў адказ шапні —

у вечнасці глухое вуха…

 “Поўня” — вельмі няроўная, нервовая кніга, дзе ёсць месца ўсяму: выпіўцы і малітве, жарсці і суму па маме, гэтак падобнаму да барадулінскага. І ўсё ж, гэта далёка не тое выбранае, якое магло б быць. Пры гэтым кніга сапраўды поўная: у ёй розны, усякі і таму найбольш блізкі да арыгіналу Леанід Галубовіч. Думаецца, менавіта гэтага ён і хацеў.

Наста Грышчук, для lit-bel.org