Іван Навуменка: Сказанае застаецца — да 90-годдзя з Дня нараджэння

Іван Навуменка. Верагодна, 1945-46 гг.

У 2003 годзе я дамовілася запісаць гэтую гутарку з Іванам Якаўлевічам Навуменкам, бо філалагічны факультэт БДУ без штудый нашай літаратурнай класікі проста перастаў бы існаваць. І класіка заўсёды пацвярджае, што яна – блізкая, адначасова даступная і да канца неспасціжная, лёгкая ў кантактах і ў адну хвіліну прасвечвае субяседніка татальна, як рэнтген. Класіцы для гэтага ані не трэба рыхтавацца: гэта нам увесь час неабходна расці для сустрэч з ёю.

Іван Якаўлевіч Навуменка (16.02.1925 – 17.12.2006) – выдатны пісьменнік, якога ў Еўропе і свеце ўсё часцей будуць згадваць у кагорце  Lost Generation writers:  ён з тых, хто прыходзіў у еўрапейскую прозу 19-20-гадовым ветэранам, і не толькі з ваеннага акопа, але яшчэ і з  акупіраванай беларускай зямлі. Яго эстэтычным ідэалам была гарманічная паэтыка Якуба Коласа. Але ў многім ён перагукваецца з франтавікамі Рэмаркам і Гарэцкім таксама,  хоць пісаў ужо не пра першую, а пра другую сусветную вайну і пра жыццё пасля яе.

Самы вядомы афарызм Івана Навуменкі – “кніга адкрывае свет”. І яго ўласныя кнігі  такія: ці былі яны створаны юнаком, захопленым філалогіяй, які вярнуўся з фронта ў інтэрнат на Нямізе, ці Народным пісьменнікам Беларусі, ці – літаратуразнаўцам-акдэмікам, дырэктарам Інстытута літаратуры беларускай Акадэміі навук, старшынёю Вярхоўнага Савета БССР… Усё, напісанае Іванам Навуменкам, нязменна пазначана адметнасцю яго пісьменніцкага таленту і самой асобы, якой па плячу былі дзяржаўныя справы. Гэта заўсёды праніклівы погляд на жыццё і на сябе ў ім, прычым вельмі часта з усмешкай, іроніяй. Без унутранай устаноўкі на экспансію, а наадварот, са схільнасцю да лірызму, псіхалагізму. Гэта вельмі пэўны асабісты выбар – з захаваннем уласнай пазіцыі, уласнай годнасці, самавітасці. Нездарма на пахаванні Івана Навуменкі над яго магілай прагрымеў вайсковы салют. Пісьменніцкае пакаленне шасцідзесятнікаў, да якога належаў Іван Навуменка, абараніла і памножыла гонар беларускай літаратуры праз цэлае стагоддзе, бо гэтым хлопцам-равеснікам было што сказаць. І Іван Якаўлевіч Навуменка не змоўчаў – расказаў.

 

Людміла СІНЬКОВА

 

 

МАЕ ГЕРОІ БЫЛІ РАМАНТЫКАМІ”:

РАЗМОВА З НАРОДНЫМ ПІСЬМЕННІКАМ БЕЛАРУСІ

ІВАНАМ НАВУМЕНКАМ

(1 верасня 2003 года)

 

Л. Д. Сінькова: Іван Якаўлевіч, у сваіх творах Вы расказваеце пра юнакоў, менавіта ўчарашніх школьнікаў, якія трапілі на вайну, і пішаце пра гэта глыбей за іншых беларускіх пісьменнікаў. Скажыце, калі ласка, Вы свядома імкнуліся напісаць партрэт свайго пакалення, ці ён ствараўся сам сабой, па меры з’яўлення пэўных аповесцяў?

І. Я. Навуменка: Я думаю, свядома, і ў гэтым, нават, бачу свой творчы лёс, бо лягчэй за ўсё мне пішацца пра тое, што бачыў на свае вочы, або сам перажыў, ці добра ведаю з чужых слоў. Менавіта гэтыя веды я лічу самымі важнымі і значнымі для маіх кніг. Іншых назіранняў у мяне не так ужо і шмат. Гэта тлумачыцца лёсам майго пакалення. Мы былі прывязаны да пэўнага месца: спачатку вучыліся 10 гадоў у школе, потым 5 гадоў у інстытуце. Таму ў нас не было магчымасці вандраваць па краіне, у адрозненне, напрыклад, ад М. Горкага, які абышоў амаль усю Расію. Ужо потым мы з Алегам Лойкам збіраліся разам абысці Беларусь. Людзі нават пасміхаліся – маўляў, абуліся ў лапці, павесілі торбы і пайшлі. У лапці мы не абуваліся, ішлі ў чаравіках, але ж прайшлі толькі Браслаўшчыну, азёры...

У сваім жыцці я, канешне, многае бачыў: быў на вайне і ў партызанах, шмат ездзіў, ведаю многія мясцовасці. І ў сваёй творчасці абапіраюся толькі на свой вопыт, на тое, што чуў, што бачыў, у чым непасрэдна прымаў удзел.

Л. Д. Сінькова: Тыя падзеі, якія Вы апісалі ў першых сваіх творах, пачынаючы з апавядання “Сямнаццатай вясной”, сёння ізноў па-новаму цікавяць і даследчыкаў літаратуры, і чытачоў сталага ўзросту, і вучняў. Калі чытаеш пра апісанае Вамі жыццё ва ўмовах акупацыі, часам думаеш, што на фронце было лягчэй, і таму нездарма ўсе так ірваліся туды. А Вы ж былі і ў падполлі, і ў партызанах, і на перадавой. Дык скажыце, калі ласка, дзе жыццё было больш складаным – пад акупацыяй ці на фронце?

І. Я. Навуменка: Я лічу, што ў акупацыі было складаней. І нават партызанам жылося цяжэй, чым на фронце. Мяне акупацыя застала ўжо пасля ІХ класа (2 класы я скончыў за год). Пасля мы з хлопцамі збіраліся “ісці ў навуку”. Рваліся ў жыццё, рваліся ў тэхнікумы, у вышэйшыя навучальныя ўстановы. Савецкая ўлада туды шырока адчыніла дзверы, і ўся інтэлігенцыя, якую мы маем, – яна пры савецкай іменна ўладзе выхавана. Хаця ў гэты час у нас нядобрае нешта адбылося. Увялі плату за навучанне, толькі чыстыя выдатнікі маглі трапіць. А мы ўжо ўсе астатнія… Адну, дзве чацвёркі атрымаць можаш, але ўжо стыпендыі не атрымаеш. Мы ж багацеі былі невялікія, калі дзяржава не дасць капейку, то і вучыцца нельга. І тут яшчэ акупацыя.  Я вам скажу, што асабліва для маладога чалавека – гэта вельмі змрочны час. Немцы зусім не цікавіліся, хочацца нам у школу ці не. Была адсылка ў Германію; галадалі, елі суп з якой-небудзь бруквы. Па ўсіх нашых высокіх парываннях ударыла акупацыя. Прыйшлі людзі з чужой краіны, у іх таксама ёсць дзеці, яны, каб неяк апраўдацца, паказвалі фотакарткі са сваімі дзецьмі, са сваімі “фрау”. Але ж ты прыйшоў ужо ў якасці заваёўніка. Ды яшчэ немцы тыя самыя, што далі нам, скажам, Бетховена, музыку, філосафаў славутых. Гэтыя самыя немцы прыйшлі з дубінкамі гумовымі, расстрэльвалі, вешалі – поўная процілегласць таму, што давала Германія ў ХІХ ст. Прыйшлі як забойцы, як каты. І вось калі ласка, калі ты дзевяцікласнік, граматны чалавек, вось табе які лёс.  Ну, канешне, моладзь не скаралася, у партызаны ішла, у пасёлку ствараліся падпольныя групы… Я расказаў пра ўсё гэта ў аповесцях  “Сасна пра дарозе”, “Вецер у соснах”, “Сорак трэці”. Канчаткова немцаў прагналі ў 44-м годзе, а мае родныя мясціны, Палессе, вызвалілі ў 43-м – восенню. Пра такія падзеі нельга забыцца. Здавалася б, садзіся і пішы. Але пра што? Я разумеў, што пісаць трэба было пра тое, што ў душы сядзела, пра тое, што я добра ведаў. Галоўнае – трэба было знайсці форму, як паказаць усе падзеі. Я мог, канешне, дакладна апісаць, як вызвалялі мае Васілевічы, я і сам у гэтым удзельнічаў…

Л. Д. Сінькова: Іван Якаўлевіч, Вашы творы ў вялікай ступені аўтабіяграфічныя. Аднак, як адзначалі і Вы самі, і вядомыя беларускія крытыкі, абсалютна не трэба атаясамліваць героя Івана Якаўлевіча з самім Іванам Якаўлевічам. Тое ж і з Вашымі героямі. Яны (напрыклад, Мілаванаў у “Юнацтве”) на фронце чытаюць Канта, Гегеля па-нямецку, Васіль (з той жа аповесці) чытае “Вікторыю” Гамсуна, па-польску спрабуе чытаць Рэмарка. Ці сапраўды на фронце было шмат такіх адукаваных хлопцаў?

І. Я. Навуменка: Па-першае, не забывайце, што мы ўжо ж былі людзі фактычна сярэдняй адукацыі. Напрыклад, мае таварышы Іван Доўжык, Анупрэй Брэль… Мы чамусьці як згаварыліся; мы ж не ведалі, што вайна будзе, але мы яшчэ да вайны… У нас вельмі дрэнна выкладалі нямецкю мову, і недзе ўжо перад 10 класам мы з жахам адчулі, што не ўмеем па-нямецку да дзесяці палічыць. Узяліся самі даганяць. Падрунік для 5 класа вывучылі назубок, але ж гэта таксама ўсяго 900 слоў. Ну яшчэ крыху павучылі.

А ў акупацыі, самае галоўнае, мы спрабавалі радыёпрыёмнік наладзіць, але ж было цяжка. І тады ўзнікла думка: а чым мы горш за немцаў, давайце тое, што яны для сябе пішуць, давайце і мы чытаць. Разумееце, мы ўжо пэўнымі навыкамі авалодалі, і ўжо на першым годзе акупацыі чыталі нямецкую газету. Гаварыць не ўмелі. Гаворка, разуменне прыходзіць пазней, але трэба [лексіку] ведаць. Так і мае таварышы. Я не скажу, колькі ведаю слоў. Канешне, выхваляцца залішне нельга, але я любы тэкст газетны магу чытаць. Ёсць і для мяне сённяшняга словы незразумелыя. Але можна навучыцца. Скажам, немцы ў нас два гады пабылі, можа тут, у Мінску, тры гады, а якія яны рускія ці беларускія словы ведаюць – толькі “хэндэ хох!” А мы, калі ў Германію прыйшлі, ужо размаўлялі там. Веды, канешне, палепшылі. Размоўнай мовай я больш-менш авалодаў у Германіі, таму што на кожным кроку пыталіся пра тое, другое…

Л. Д. Сінькова: Іван Якаўлевіч, у час вайны Вы былі ўзнагароджаны ордэнам Чырвонай зоркі. І ў афіцыйнай літаратуры можна знайсці апісанне той аперацыі, за якую Вы гэты ордэн атрымалі. Раскажыце, калі ласка, як гэта адбывалася, бо ў нас не кожны народны пісьменнік, які трапляў на фронт, мае такія ўзнагароды.

І. Я. Навуменка: Адразу хачу сказаць, што Чырвоная зорка не самы галоўны ордэн, і яго давалі многім.

Л. Д. Сінькова: Але гэтая аперацыя апісана ў адным з тамоў гістарычнай энцыклапедыі.

І. Я. Навуменка: Так, я і сам вывучаю гісторыю і сапраўды знайшоў звесткі пра тую аперацыю, за ўдзел у якой мне далі Чырвоную зорку. Справа ў тым, што ў канцы вайны ў нас (немцы гэтым карысталіся ў самым пачатку) нарэшце сталі падслухоўваць немцаў. Гэта не так складана. У бок нямецкай перадавой лініі працягваюць вусы, ці драты. І ляжыш ад гэтай перадавой за метраў 200-300. Апарат ёсць, называецца УСП (расшыфраваць не магу), і чуеш перамовы. Гэта лёгка і тут зрабіць, відаць, і робяць. Дзе-небудзь на балконе раскінуць гэтыя драты, і тое, што мы тут з Вамі гаворым, гэта можна лёгка слухаць. Ёсць і другія падслухоўваючыя апараты… Але вось такое. Холад, зіма, паспрабуй паляжаць у гэтых бадылях і лазе. Уявіце сабе, што гэта Ганс пытае, што давалі на вячэру, а той другі пералічвае. А мы не вельмі каб бывае і накормлены, чуеш, як у жываце бурчыць. Або хто прыехаў з адпачынку, таксама дакладна пытае, што, як, як жонка. Вот такія звесткі.

У нас быў хлопец, які закончыў тэхнікум сувязі, нешта разумеў, таму зрэшты мы наткнуліся на рашэнне другое: што можна падземныя кабелі праслухоўваць. Прыстасаваліся. Дык гэта ж лепей – сядзіш у цёплым пакоі і чуеш не толькі, што роце давалі есці, а чуеш усё іншае, перамовы штабоў. Пры тым спакойна.

Нас было чалавек шэсць такіх. Мы армейская група разведкі былі, 21-й арміі. І вось мы пачалі перадаваць гэтыя звесткі ў штаб арміі. Што-небудзь цікавае зловіш, адразу хлопец – на матацыкл, едзе і завозіць у штаб арміі. А там зацікавіліся, адкуль яны такія докі. Адразу прыехалі тры ці чатыры палкоўнікі нас правяраць. Ну а як праверыць? Гітара была, палажылі на гітару гэтыя нашыя навушнікі, і з гітары чуваць; немцы гавораць, гавораць, бывала, пісаць можна было, мы дакладна запісвалі за немцамі, вось і палкоўнікам паказалі. Яны проста жахнуліся, што так гэта мы можам усё нямецкае чуць.

Была ў нас яшчэ адна вельмі важная справа, у Сілезіі, якая адыграла, можа, нават большую ролю, калі гаварыць пра ўзнагароды. Мы падслухалі з нямецкай размовы, што непадалёк ад нашага армейскага штаба немцы збіраюцца ўзарваць вадасховішча Отмахау. Інфармацыю адразу ж перадалі. Вадасховішча і сапраўды ўзарвалі, але былі выратаваны жыцці многіх людзей. Гэты выпадак апісаны ў адным з тамоў энцыклапедыі.

Л. Д. Сінькова: Многія вядомыя беларускія крытыкі Вашу творчасць ставяць у адзін шэраг з творчасцю Рэмарка, Хемінгуэя, Гарэцкага. І ў Вашых кнігах можна сустрэць імёны названых замежных класікаў. Ці не азначае гэта, што Вы і самі думалі над гэтым падабенствам? Скажыце, калі ласка, у лёсах Вашых герояў і герояў Рэмарка было больш падобнага ці ўсё-такі адрознага?

І. Я. Навуменка: Я лічу, што Рэмарк вялікі пісьменнік. Мае героі былі рамантыкамі, а рамантыкі – гэта тое ж самае, што ідэалісты. Добра неяк нядаўна сказаў Жукаў, я чытаў, калі ў яго запыталіся: “ Вось мы перамаглі немцаў на Курскай дузе, немцы былі яшчэ даволі моцныя, скажыце, супастаўляючы нашу армію савецкую і нямецкую, як Вы на гэта глядзіцё, што было мацней у немцаў, што было мацней у нас?” І Жукаў адказаў: “Генштаб быў мацней за генералітэт. І генштаб мацнейшы быў у немцаў. На першым часе мацнейшай у немцаў была і тэхніка, афіцэрскі састаў быў мацнейшы. А што ў нас? А ў нас мацнейшы быў радавы баец. Асабліва моладзь, якая дзесяцігодкі паканчала”. Знаеце, неяк у яго [нашага байца] гарызонты былі шырэйшыя, і я з гэтым цалкам згодзен. Мы ў 1941 г. афіцэрскага складу вельмі многа страцілі. І тут вось гэты хлопец, з васьмю, дзевяццю, дзесяццю класамі ці з двума курсамі інстытута, яго бралі на курсы на месяц ці болей. Але паколькі ён граматны, ён хутка ўсё схватваў. У нас, у афіцэрах, хто былі? Тыя, кадравыя, іх мала засталося. А вось гэтыя хлопцы, з дзевяццю класамі, з двума курсамі інстытута, яны даходзілі па званню да палкоўнікаў. Вось такі кадравы састаў. Ну і канешне, хлопцы гэтыя былі граматныя. Я сам памятаю, у палку афіцэр разведкі, памочнік начальніка штаба, называўся ПНШ Чыгір, дык ён карты не ўмеў расчытваць, скончыў шэсць класаў калісьці. Дык быў капітанам. А я дайшоў толькі да старшыны. Не хачу хваліцца, але я зводкі складаў. Усё-такі адукацыю сярэднюю атрымалі. Нашы байцы, асабліва граматныя, пісьменныя, яны сваю задачу, нават ваенную задачу, разумелі і выконвалі лепш. Але ж радавых болей за афіцэраў. І вось Жукаў, ды не толькі Жукаў, сказаў, што вайну выйграў дзесяцікласнік.

  Л. Д. Сінькова: у Вас многа напісана, асабліва ў аповесці “Юнацтва”, пра тое, якое цяжкае і складанае жыццё прыйшлося на долю тых школьнікаў, падлеткаў, юнакоў. Колькі ўсяго прайшло перад іх вачыма і закранула тым ці іншым бокам іх унутраны свет. І ўсё ж такі Вашы героі выглядаюць ідэалістамі, адданымі сваёй справе. Відаць, ідэалізм лепш, чым прагматызм?

І. Я. Навуменка: Мае героі не былі прагматыкамі. Цяпер гляджу я на гэты, як Вы кажаце, прагматызм… А жылі ж усе яны, юнакі і дзяўчаты, цяжка; добра, што маглі купіць якую-небудзь кофтачку, ці што, некаторыя нават марожанага не каштавалі. У армію, на фронт… Дзе тут ужо прагматыкам быць. І потым сядзелі гэтыя хлопцы і дзяўчаты па інтэрнатах…

Л. Д. Сінькова:  Ды насуперак усяму – яшчэ і марылі пра каханне! Іван Якаўлевіч, як мне здаецца, беларускія пісьменнікі вельмі часта баяцца тэмы кахання. А Вы ў сваіх творах, апісваючы нават самыя цяжкія ўмовы ваеннага жыцця, надаяце гэтаму пачуццю асаблівае значэнне. Гэтым асабліва прыцягваюць Вашы творы: “Вераніка”, “Сямнаццатай вясной”,  “Верасы на выжарынах”, “Па махорку”, “Таполі юнацтва”, “Трымценне дубовага лісця”, “Месячная ноч”, “Ноч у літоўскім гарадку”, аповесць “Апошняя восень” ...

І. Я. Навуменка: Гэтыя хлопцы і дзяўчаты былі кніжнікамі, яны многа чыталі, напрыклад, той самай французскай літаратуры, дзе каханне на кожным кроку. Ну і дзесьці па-рыцарску разумелі яго.  Маўляў,  вось здзейсню нешта ў жыцці, там, інстытут скончу, а яна ўжо, дзяўчына каханая, так сказаць, ухваліць заслугі… Карацей кажучы, каханне, як нейкі рыцарскі абавязак, доўг. І канешне, не заўсёды гэта спраўджвалася.

Л. Д. Сінькова: Яны перажылі яшчэ многа цяжкасцей і пасля вайны. Аднак, нягледзячы на апісанае Вамі ў “Інтэрнаце на Нямізе” складанае жыццё, моладзь усё роўна прагла вучыцца. Іван Якаўлевіч, скажыце, калі ласка, ці дакументальная тая гісторыя, якую перажывае Ваш герой Андрушкевіч (з аповесці “Асеннія мелодыі”) з брашурай “Клінскія маладагвардзейцы”.

І. Я. Навуменка: Сапраўды, такое было, але аўтарам брашуры быў іншы, прозвішча яго я не памятаю. Ведаю толькі, што ён напісаў раман пра ткацкую фабрыку, нават па гэтым творы быў зняты фільм. Пазней жартавалі, што галоўная ідэя фільма – нельга красці казённыя ніткі. На самой справе была маленькая кніжачка “Жлобінскія маладагвардзейцы”. Пасля яе моцна крытыкавалі, можа таму яе аўтар і крануўся розумам.

І.Я. Навуменка (загадчык кафедры беларускай літаратуры ў 1971 – 1973 гг.), Л.Д. Сінькова (загадчык кафедры беларускай літаратуры ХХ ст. у 1999 – 2004 гг.), А.А. Лойка (загадчык кафедры беларускай літаратуры ў 1985 – 1993 і кафедры беларускай літаратуры ХХ ст. у 1993 – 1999). Снежань, 2000.

Л. Д. Сінькова: А гэта праўда, што доўгі час прызнавалі толькі Фадзеева з яго “Маладой гвардыяй”, а нашых падпольшчыкаў ігнаравалі?

І. Я. Навуменка: Падпольшчыкаў у нас было многа. У адным толькі Мінску – больш за 100 груп. Але падпольшчыкі – як і разведчыкі, разведчыкам патрэбна “крыша”, “дах”. Вось “Семнадцать мгновений весны”, Шцірліц – гэта рэальна, так сказаць, узята: наш разведчык мог пранікнуць і ў гестапа. Калі ты разведчык, гэта дазвалялася і ўхвалялася.

Дарэчы, наша падполле падабрала разведка, ваенная разведка. У вайну яна называлася “група УПРа”, гэта – упраўленне разведкі. Яны давалі, і нам у тым ліку, дакументы, што чалавек, так сказаць, “у разведгрупе працаваў разведчыкам у тылу Савецкай Арміі”. Ну а што партыйныя органы? Яны проста баяліся. Тут жа такая атмасфера была. Іх жа, бедных, “раскалашмацілі” яшчэ перад вайной. Колькі тых сакратароў райкомаў сядзела… Пагэтаму не адразу. Потым прызналі ўсе гэтыя [падпольныя] групы. Нідзе не дзеліся. Але на першым часе – толькі вось “Молодую гвардию”, пра якую Фадзееў пісаў. Маўляў, на ўсю краіну адна…

Л. Д. Сінькова: І ўсё ж такі беларускія пісьменнікі ў гэтым плане сваю гісторыю адлюстравалі як мае быць…

І. Я. Навуменка: Увогуле, я Вам скажу, беларускім хлопцам, яшчэ ў значнай меры ўкраінскім, вайну прыйшлося спазнаць адразу. Мы ж прыгранічныя… Нашы краіны смак вайны адчулі раней. Не трэба гэтым хваліцца, канешне. Але ж гэта так. Потым нашы хлопцы траплялі пад Арол, пад Белгарад, нават пад Сталінград, у цэнтры Расіі былі.

Л. Д. Сінькова: Іван Якаўлевіч, калі Вы з войскам трапілі за мяжу  далёка ў Еўропу, розныя краіны паглядзелі, ці не было ў Вас такой думкі, што ў іх вось так усё добра, лепш, чым у нас? У нас, маўляў, усё дрэнна, а ў іх – усё добра?

І. Я. Навуменка: Не. Канешне, у бытавым плане ў некаторых выпадках гэта было. Але Польшча тых гадоў была гэтакая самая, як і мы, драўляная, “раскірачаная”. Такое самае. Ну Германія, так сказаць, больш акуратная. Але ж мы другое бачылі. Пры ўсім тым, што ў нас, можа быць, быт не так выразна быў наладжаны, мы бачылі, што яны, як гэта кажуць па-руску, “крахаборствуюць”. Адзін час у Германіі ў нас не было  курава. Але мы набралі – там цукровая фабрыка была – мы набралі гэтага цукру. Я, памятаю, мяхі два запёр немцы гэтага цукру, а яна мне дала тры цыгарэты. Недзе выразіў сваё незадавальненне. Яна падумала – і дабавіла мне яшчэ адну. Разумееце, не так, як у нас: нават чужога чалавека за стол пасадзяць, яму і шклянку гарэлкі нальюць. Там няма гэтага.

Вось мы, перажыўшы акупацыю, прыйшлі ў Германію, але нашы не займаліся рукапрыкладствам…

Л. Д. Сінькова: Ваш герой лёгка пазнаецца, у ім можна ўбачыць і самога беларуса, і яго нацыянальны характар. Яму ўласцівы не толькі рамантызм, летуценнасць, душэўная адкрытасць і ранімасць, але яшчэ і працавітасць, і цягавітасць. Ваш герой-разведчык (напрыклад, Сяргей Каліноўскі са “Смутку белых начэй”) можа сядзець у навушніках і падслухоўваць немцаў 14-16 гадзін у суткі; спаць, ідучы маршам; трываць боль ад раненняў па-за шпіталем і заставацца жывым у самых цяжкіх баях…

І. Я. Навуменка: Мы перажылі акупацыю, зведалі шмат цяжкасцей, і прыйшлі ў Германію… я апісаў адну гісторыю, праўда, яшчэ не друкаваў. Мы стаялі на Каспарскай зямлі. Гэта старая польская тэрыторыя, якая даўно была захоплена немцамі, і мясцовыя жыхары – палякі – ужо нават анямечыліся. Калі скончылася вайна, мы там неслі гарнізонную службу. Месяцы тры.

І калі мы адтуль выязджалі, наша начальства вельмі баялася, каб не здарылася чаго-небудзь выключнага. А яно здарылася. Мы выязджалі на машынах, таму што полк сувязі заўсёды мае свой транспарт. Уяўляеце сабе: выязджаем вечарам, прыцемак, і тут палавіна жанчын гэтага гарадка,  і бальзакаўскага ўзросту, і дзяўчаты, сабралася каля нашых машын і не саромеюцца, плачуць. Я падумаў: і сапраўды, а што іх чакала? Кінахроніка паказвала, як іх мужы, гаспадары маршыруюць… Яны ж у сваёй жаночай адзінокасці праводзілі гэты час, і пагэтаму – ніякага сораму. Калі перанеслі час ад’езду нашых салдатаў на ноч, жаночы натоўп яшчэ пабольшаў: ноччу ж ніхто не бачыць. Вось так канчаюцца войны. Жыццё ёсць жыццё. Вайна пачалася ў 39-м годзе, скончылася ў 45-м. За гэтыя 6 гадоў вайны, пры Гітлеры, там, у Германіі, былі нашы людзі, палонныя. Але ж за сувязь з іншаземцам жанчын там моцна каралі.

Л. Д. Сінькова: Многія беларускія аўтары апісвалі той жа самы перыяд, закраналі тыя ж самыя тэмы, але пры гэтым кожны застаўся індывідуальнасцю. Як у Вас складваліся адносіны з пісьменнікамі свайго пакалення, з кім Вы сябруеце?

І. Я. Навуменка: Мне не прыйшлося дзяліць з кім-небудзь славу, неяк мірна было. Не хачу называць асобныя прозвішчы. Вось адзін з пісьменнікаў, які памёр ужо, перад смерцю напісаў дзённік, дзе выказаў усе свае крыўды. Я лічу, што такога нельга рабіць. Перад смерцю трэба ўсім дараваць.

Л. Д. Сінькова: Канешне, павінны быць пэўныя хрысціянскія каштоўнасці. А ў Вас ёсць дзённік?

І. Я. Навуменка: Нашто мне дзённікі, калі ўсе мае апавяданні друкуюцца. Праўда, у мяне ёсць многа чаго ненадрукаванага. <...>

ЧЫТАЙЦЕ ГУТАРКУ ЦАЛКАМ У НОВЫМ НУМАРЫ ГАЗЕТЫ "ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ"

ГА "Саюз беларускіх пісьменнікаў" выказвае шчырую падзяку Людміле Дзмітрыеўне Сіньковай і Ладзе Віктараўне Алейнік за прадастаўленыя матэрыялы.   

Прэсавая служба СБП